Nguyễn Văn Nghệ – ĐẠO ĐỨC XÃ HỘI SẼ RA SAO KHI BỎ “TIÊN HỌC LỄ”

phung xuan nha

   (Ngày 21/11/2021 tại Hội thảo giáo dục chủ đề “Văn hóa học đường trong bối cảnh đổi mới Giáo dục-Đào tạo” do Ủy ban Văn hóa- Giáo dục của Quốc hội tổ chức, Gs. Trần Ngọc Thêm [ĐHKHXH&NV- ĐHQG TP.HCM) đã đề nghị: “Cần chấm dứt sử dụng khẩu hiệu ‘Tiên học lễ, hậu học văn’ để khai mở tư duy phản biện, giải phóng sức sáng tạo”. Trang web Báo Tiếng Dân có đăng bài “Tôi ủng hộ ông Trần Ngọc Thêm” của tác giả Chu Mộng Long.

(https://baotiengdan.com/…/11/23/toi-ung-ho-ong-tran-ngoc-t…/)

    Giải phóng miền Nam, “giải phóng” luôn cả “Tiên học lễ” ra khỏi học đường.

    Trước ngày 30/04/1975 tất cả các phòng học của Trường Tiểu học Công lập cũng như Tư thục thuộc chế độ Việt Nam Cộng Hòa đều treo câu “Tiên học lễ, hậu học văn”. Lễ và Văn là nền tảng đào tạo nên một con người tốt cho xã hội. Sách Luận ngữ có viết: “bác ngã dĩ văn, ước ngã dĩ lễ” (dùng văn chương mở rộng kiến thức của ta, dùng lễ để ước thúc hành vi bản thân ta).

  Còn ở miền Bắc Việt Nam thì sao? Nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân đã ghi lại: “Thế hệ tôi, sinh trưởng ở miền Bắc, đi học trường phổ thông 10 năm (từ lớp 1 đến lớp 10) vào những năm 1954-1964, thì khẩu hiệu “tiên học lễ, hậu học văn” hầu như không để lại ký ức gì. Là vì ở miền Bắc thời đó, những gì được xem như gắn với “tư tưởng phong kiến” đều bị coi là lạc hậu, cần tránh xa, cần chống lại; mà “tiên học lễ, hậu học văn” thì rõ ràng là tư tưởng của Nho giáo, là thuộc hệ tư tưởng phong kiến rồi! Cho nên dễ hiểu là không hề thấy khẩu hiệu “tiên học lễ, hậu học văn” xuất hiện trong khuôn viên bất cứ ngôi trường nào trên miền Bắc thời gian ấy; cũng hầu như không có giáo viên hay cán bộ nào trong ngành giáo dục thời ấy dám nói đến khẩu hiệu đó trước các đám đông”.

  Giữa đám người “có miệng ăn mà không có miệng nói” thì vào năm 1973, nhà giáo Nguyễn Lân (1906-2003) viết bài “Có nên vận dụng phương châm”tiên học lễ hậu học văn” trong việc giáo dục thế hệ trẻ của ta ngày nay không?” [đăng tạp chí “Văn hóa nghệ thuật” ở Hà Nội, số 31, tháng 7/1973] mà động cơ viết bài này, theo lời của chính tác giả Nguyễn Lân, là do thực tế “một số trẻ em không ngoan, trong nhà thì bướng bỉnh với cha mẹ, ra đường thì hỗn láo với mọi người, đến trường thì xấc xược với thầy giáo” (trích bài báo đã dẫn). Ngay sau khi bài báo xuất hiện, trên báo “Tiền phong” của Trung ương Đoàn (số 2351, ra ngày 16/08/1973) có bài báo dài của tác giả Thanh Bình nhan đề “Quét sạch những tàn dư tệ hại của Khổng giáo”, với những kết luận chém đinh chặt sắt: “…chúng ta không thể dung hòa được với Khổng giáo và hệ tư tưởng phản động và bảo thủ của nó”… “Chúng ta phải kiên trì đấu tranh để quét sạch nó ra khỏi mọi lãnh vực của đời sống xã hội như quét sạch những đống rác bẩn vậy!”

   Tiếp theo bài báo này, báo “Tiền phong” còn định ra cả một loạt bài khác nữa để công kích sự đề xuất kể trên của nhà giáo Nguyễn Lân, nhưng ông Phạm Văn Đồng đã can thiệp dừng lại.[nhavantphcm.com.vn/doc-duong-van-hoc/ve-khau-hieu-“tien-hoc-le-hau-hoc-van”.html]

  Sau khi cộng sản vào  “giải phóng” miền Nam câu khẩu hiệu “ Tiên học lễ, hậu học văn” cũng được đảng “giải phóng” khỏi các trường học ở miền Nam Việt Nam và học sinh buộc phải học “đạo đức cách mạng” (Không có đạo đức nhân bản, con người ta dễ trở thành những kẻ máu lạnh, chỉ biết dùng thủ đoạn lao vào cắn xé nhau, lừa bịp nhau để tranh đoạt vật chất và quyền lực (…). Đạo đức cách mạng có phần giống đạo đức nhân bản, thí dụ chống tham nhũng, cần kiệm liêm chính, chí công vô tư, nhưng cũng có phần mâu thuẫn với nó, thí dụ lòng căm thù và tiêu diệt những người của giai cấp đối kháng, đàn áp người bất đồng chính kiến) [https://www.youtube.com/watch?v=WP6KsZMGihU&t=160s].    Mãi đến những năm cuối của thập niên 80 và đầu những năm của thập niên 90 của thế kỷ trước mới thấy xuất hiện lại trong tất cả các trường học trên cả hai miền Nam và Bắc của đất nước ta. Biển hiệu “Tiên học lễ hậu học văn” được ngành giáo dục cho sơn phết thật to được treo ở mặt trước của mỗi trường học, nhưng dường như câu khẩu hiệu ấy chỉ là câu sáo rỗng vô hồn được viết ra bởi quán tính mà thôi!

   Bổng dưng vào năm 2014 Trường Trung học cơ sở Tô Hoàng (Hà Nội) đã đi tiên phong bỏ biển hiệu “Tiên học lễ hậu học văn”. Bài viết: “ Đại học, học…đại và yêu nước có học” được đăng trên Vietnam.net ngày 18/05/2014 đã đăng tải sự kiện ấy: “…Không chỉ tổ chức chào cờ, xếp nghi thức, Trường Trung học cơ sở Tô Hoàng ở Hà Nội đã có cách biểu thị tinh thần tự tôn dân tộc “dài hơi” khi thể hiện tư tưởng thoát khỏi cái bóng ám ảnh của Khổng giáo trong trường học. Từ năm học này, trường đã thay biển hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn” (của Khổng tử), bằng các câu của người Việt (“Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”) và UNESCO (“Học để biết, học để làm, học để chung sống, học để tự khẳng định mình”)” [vietnamnet.vn/vn/giao-duc/175887/dai-hoc–hoc—-dai-va-yeu-nuoc-co-hoc.htlm].

    Giữa các quốc gia trên thế giới luôn có sự tiếp thu văn hóa lẫn nhau không phân biệt Tây hoặc Tàu. Văn hóa hay chúng ta tiếp thu, văn hóa không hợp với thuần phong mỹ tục  thì chúng ta chối từ. Để có câu nói “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” cụ Thân Nhân Trung cũng phải trải qua con đường “Tiên học lễ , hậu học văn” mới đúc kết nên câu nói ấy. Một quốc gia mà không có “ Lễ” thì  kẻ hiền tài sẽ không được trọng dụng và những kẻ trình độ “a, bờ, cờ” sẽ làm lãnh đạo!

     Lễ là để cho con người ngày có văn hóa hơn

     Để trở thành một con người có văn hóa, thì phải có “Lễ”. Sách Quản tử viết: “Lễ, nghĩa, liêm, sỉ thị vi tứ duy” (Lễ, nghĩa, liêm, sỉ là bốn giềng mối chính) và Lễ đứng đầu trong bốn giềng mối ấy. Không có Lễ sẽ trở nên vô thần, phủ nhận thần thánh: “Dân chi sở do sinh, lễ vi đại. Phi lễ vô dĩ tiết sự thiên địa chi thần dã…”(Trong những cái của dân cậy mà sinh hoạt thì lễ là to hơn cả. Không có lễ thì không thể thờ thần của trời đất cho có thứ bậc…- Lễ ký: Ai Công vấn XXVII) .

     Lễ không chỉ gói gọn trong lễ nghi, lễ nghĩa mà còn là tôn ti trật tự… và cả luật pháp nữa.  Lễ là cốt để giữ chừng mực cho sự hành vi của người ta : “ Đạo đức nhân nghĩa, phi lễ bất thành; giáo huấn chính tục, phi lễ bất bị; phân tranh biện tụng, phi lễ bất quyết; quân thần , thượng hạ, phụ tử ,huynh đệ, phi lễ bất định; hoạn học sự sư, phi lễ bất thân; ban triều , trị quân, lỵ quan, hành pháp, phi lễ uy nghiêm bất hành; đảo từ, tế tự, cung cấp quỷ thần, phi lễ bất thành, bất trang thị dĩ quân tử cung kính tổn tiết, thoái nhượng dĩ minh lễ” (Đạo đức nhân nghĩa, không có lễ không thành; dạy bảo sửa đổi phong tục, không có lễ không đủ; xử việc phân tranh kiện tụng, không có lễ không quyết; vua tôi, trên dưới, cha con, anh em, không có lễ không định; học làm quan, thờ thầy, không có lễ không thân; xếp đặt vị thứ trong triều, cai trị quân lính, đi làm quan, thi hành pháp lệnh, không có lễ, không uy nghiêm; cầu khẩn ,tế tự, cung cấp quỷ thần, không có lễ không thành kính, không trang chính. Bởi thế cho nên quân tử dung mạo phải cung, trong bụng phải kính, giữ gìn pháp độ, thoái nhượng để làm sáng rõ lễ – Lễ ký: Khúc lễ thượng).

   Lễ khiến cho hành vi của người ta hợp với đạo Trung dung : “ Cung nhi vô lễ tắc lao; thận nhi vô lễ tắc tỷ; dũng nhi vô lễ tắc loạn; trực nhi vô lễ tắc giảo” (Cung kính mà không có lễ thì phiền; cẩn thận mà không có lễ thành ra sợ hãi; dũng mà không có lễ thì loạn;trực mà không có lễ thành ra vội vã – Luận ngữ: Thái Bá VIII, 2).

   Để cho người ta khỏi làm điều bậy bạ thì phải có Lễ: “Lễ giả, nhân  nhân chi tình nhi vi chi tiết văn, dĩ vi dân phường giả dã” (Lễ là nhân cái thường tình của người ta mà đặt ra tiết độ; văn vẻ, để làm cái ngăn giữ cho dân – Lễ ký: Phường ký, XXX)

     “Nhìn tổng quát lại đất nước ta có bao giờ được thế này không?”

   Vào tháng 11/2016 tại thôn Phật Tích, xã Phật Tích, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh, ông Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã phát biểu: “Có lẽ nhìn lại chưa bao giờ quê hương ta đẹp như thế này, chưa bao giờ quê hương ta có đời sống văn hóa,kinh tế phát triển, xã hội ổn định…”, nhưng rồi sau đó ông lại nêu ra: “ Mặc dù bây giờ ra đường lắm chuyện khó chịu, nghe báo chí nói rất nhiều chuyện tiêu cực hàng ngày, rất là bực mình. Tệ tham nhũng, cán bộ hư hỏng có cả nhưng nhìn tổng quát lại đất nước ta có bao giờ được thế này không?”

   Trên khắp nước Việt Nam hiện nay, từ thành phố đến làng quê, đâu đâu cũng bắt gặp cổng chào ghi: “ Tổ dân phố văn hóa”; “Làng (thôn) văn hóa”, đi đến đâu cũng nghe cái từ “văn hóa” nào là “văn hóa ứng xử”; “văn hóa ẩm thực”; “văn hóa phong bì”; “văn hóa từ chức”…. Ấy vậy mà ngay trong môi trường giáo dục, tỷ lệ nói dối của học sinh tang dần theo tuổi. Tại hội thảo “Thực trạng văn hóa học đường và nhu cầu giáo dục kỹ năng sống cho học sinh trung học” tổ chức ngày 24/09/2013, GS-TSKH Trần Ngọc Thêm, Giám đốc Trung tâm Lý luận và Ứng dụng (ĐHQGTPHCM.) đã đưa ra một kết quả điều tra: Tỷ lệ nói dối cha mẹ ở học sinh cấp Tiểu học là 22%; cấp Trung học cơ sở là 50%; sinh viên là 80% [www.nguoiduatin.vn/ti-le-hoc-sinh-noi-doi-tang-dan-theo-tuoi-a106618.html]          

      Trong môi trường giáo dục mà còn như thế, hỏi thử ngoài xã hội sẽ như thế nào? Ngay tại thủ đô Hà Nội “nạn mất dạy” đang trong tình trạng báo động: “một bộ phận các bạn trẻ là học sinh trung học, các ca sĩ, người dẫn chương trình…có những lời nói thô tục, những ứng xử không có văn hóa nơi công cộng làm ảnh hưởng đến nếp sống văn minh của thành phố”. UBND Thành phố Hà Nội có công văn số 3802/VP-VX do Phó Chủ tịch Thành phố Hà Nội Lê Hồng Sơn chỉ đạo gửi đến Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp cùng Sở Giáo dục và Đào tạo, UBND quận,huyện, thị xã kiểm tra, xem xét có biện pháp xử lí‎ cụ thể, nhằm hạn chế cao nhất những hành vi thiếu văn hóa trong nhà trường và ngoài xã hội. Trước đó nhiều tờ báo và trang tin đã có phản ánh về nạn “mất dạy” tràn lan ở Thành phố Hà Nội- trái tim, Thủ đô của cả nước khiến dư luận bất xúc [petrotimes.vn/news/vn/xa-hoi/pho-chu-tich-ha-noi-yeu-cau-xu-ly-nan-mat-day-o-thu-do.htlm].

   Hàng loạt tiêu cực xảy ra trong xã hội khiến bà Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Doan phải lên tiếng: “Sáng nay tôi xem truyền hình biết tin một số cán bộ Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tại một số xã ở Hà Tĩnh biển thủ tiền của người nghèo, đau lòng quá. Tôi nghĩ bảo hiểm y tế có những mảng tối cần phải chỉ ra. Ví như chuyện những người có thẻ bảo hiểm y tế không được đối xử công bằng như những người có tiền. Địa phương muốn giữ người có bảo hiểm không muốn chuyển lên tuyến trên dẫn đến bệnh thêm trầm trọng. Rồi chuyện chi trả chậm, bớt xén. Vậy khắc phục tình trạng này thế nào?” Bà Phó Chủ tịch nước còn tiết lộ: “Đến tiền của các cháu dân tộc thiểu số mà hiệu trưởng cùng với một số cán bộ còn biển thủ đến gần 3 tỷ, vừa rồi mới khởi tố. Cái liều vacxin tiêm cho một cháu lại san ra tiêm cho hai cháu ngay tại Hà Nội…Tôi càng đi càng thấy buồn, “ăn” của dân không từ một cái gì” [baodatviet.vn/chinh-tri-xa-hoi/chinh-tri-viet-nam/cai-nhin-thang-cua-pho-chu-tich-nuoc-nguyen-thi-doan-3290000/ ]

    Vụ học sinh Trần Chí Kiên lớp 2A4 trường Tiểu học Nam Trung Yên (Cầu Giấy- Hà Nội) bị xe ô tô chở  bà Tạ Thị Bích Ngọc- Hiệu trưởng của trường-đâm gãy chân đã biến thành chuyện học sinh này tự ngã và bị gãy chân, bởi lẽ 100% con người ở ngôi trường này đều xác nhận vào thời điểm em Kiên gãy chân không có xe ô tô vào trường. “ Những thầy cô quay lưng lại với lại với sự thật, quay lung lại với tai nạn thương tâm của chính học trò mình, những thầy cô có nhiệm vụ trồng người mà “ làm chứng dối” như vậy sẽ cảm giác như thế nào khi đứng trên bục giảng nói về sự thật thà về đạo đức công dân?” [https://xuandienhannom.blogspot.com/2017/02/can-loai-ta-thi-bich-ngoc-khoi-nganh.html]

     Trước đó tại trường Tiểu học Nguyễn Khả Trạc (Cầu Giấy- Hà Nội), bà Tạ Thị Bích Ngọc đã phạm một lỗi rất xấu về đạo đức là đã “lập quỹ đen từ tiền cắt bớt khẩu phần ăn của 400 học sinh”. Vụ việc đã có kết luận từ Thanh tra cũng như  Úy ban Nhân dân quận Cầu Giấy nhưng thay vì bị kỷ luật “ lại được chuyển sang một trường khác làm hiệu trưởng thì rõ ràng cái tư cách, cái tác phong đó của cô Tạ Thị Bích Ngọc không chỉ là riêng của cô. Phải có nhiều người “đồng cảm” với cô, chống lưng cho cô thì cô mới có cái quyền tiếp tục ngồi cao gây ra cái sự kiện náo loạn nhân tâm tại trường tiểu học Nam Trung Yên! Cô mới có đủ thế lực tiếp tục tại vị cho tới ngày 21/02/2017, mấy tuần lễ sau sự kiện đó! Ngoài ra, cái tác phong đó của cô, trong đời thường không ai trong số các lãnh đạo của cô nhận ra sao?Tại sao cô vẫn được thăng tiến trong ngành? Phải chăng chính sách nhân sự của ngành, chính sách đề bạt của ngành không xem đạo đức đương sự là tiêu chuẩn quan trọng?” [bbcvietnams.com/gia-tri-chan-thien-trong-nganh-giao-duc-hien-nay.html]

   Hoặc như  vụ bà Phạm Thị Minh Hiếu- Phó Giám đốc sở Tư Pháp tỉnh Bình Thuận- bẻ cành hoa anh đào để chụp hình bất chấp sự can ngăn của người dân tại khu vực hồ Tuyền Lâm –Đà Lạt. Bà đã cật vấn người can ngăn: “Em là ai mà có quyền nói chị vậy? Em là chủ ở đây à? Em cho chị xem giấy tờ…” [www.rfa.org/vietnamese/in_depth/a-civil-servant-picked-a-cherry-branch-lh-03082017104149]

   Ngoài ra còn “lắm chuyện khó chịu”; “ nhiều chuyện tiêu cực hàng ngày” được bao che và chỉ một phần rất nhỏ các vụ việc trên được phanh phui trên các phương tiện thông tin “lề phải”. Và “ có lẽ nhìn lại chưa bao giờ quê hương ta đẹp như thế này!”.

   Bà Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Doan trong góp ý dự thảo văn kiện tại Quốc hội sáng ngày 23/10/2015 đã nói: “ Tại sao có tình trạng trên nói dưới không nghe, nói một đằng, làm một nẻo, đảng viên không thực hiện nhiệm vụ của mình hoặc thực hiện nhiệm vụ với tính chất rất hình thức, sử dụng không hết giờ làm việc, công suất làm việc cống hiến rất hạn chế”.  [baodatviet.vn/chinh-tri-xa-hoi/chinh-tri-viet-nam/cai/nhin-thang-cua-pho-chu-tich-nuoc-nguyen-thi-doan-3290000/]

    Bà Nguyễn Thị Doan nêu câu hỏi “Tại sao?” .Tất cả cũng bởi “vô lễ”mà ra! Xã hội mà “vô lễ” thì “trên không ra trên, dưới không ra dưới”. Người xưa nói: “Bất học lễ vô dĩ lập”( Không học lễ thì không nên người được) hoặc : “Bất tri lễ vô dĩ lập”( Không biết lễ thì không nên người được). Người có văn hóa “thật sự” sống theo phương châm: “Phi lễ vật thị, phi lễ vật thính, phi lễ vật ngôn, phi lễ vật động” (không phải lễ thì chớ trông, không phải lễ thì chớ nghe, không phải lễ thì chớ nói, không phải lễ thì chớ làm- Luận ngữ: Nhan Uyên, XII)

   “ Sao bây giờ không ai sợ pháp luật, sợ bị trừng trị nữa?”

  Cũng tại phiên họp cho ý kiến về báo cáo giám sát việc thực hiện chính sách bảo hiểm y tế giai đoạn 2009-2012 ngày 11/09/2013 bà Nguyễn Thị Doan phát biểu: “ Sao giờ không ai sợ pháp luật, sợ trừng trị nữa? Mỗi ngày người ta  “ăn” từng tí của dân, từ liều vacxin con con đến tiền chữa bảo hiểm…”[dantri.com.vn/xa-hoi/pho-chu-tich-nuoc-nguoi-ta-an-cua-dan-khong-tu-cai-gi-1379365809.htm]

   Pháp luật chỉ để trị cái đã rồi, còn lễ thì ngăn cấm được việc chưa xảy ra: “ Phàm nhân chi tri, năng kiến dĩ nhiên, bất kiến tương nhiên. Lễ giả cấm ư tương nhiên chi tiền, nhi pháp giả cấm ư dĩ nhiên chi hậu…Lễ vân, lễ vân, quí tuyệt ác ư vị mạnh, nhi khởi kính ư di diểu, sử dân nhật tỉ thiện viễn tội nhi bất tự tri dã”( Phàm cái biết của người ta chỉ biết được cái đã có rồi, không biết được cái sắp có. Lễ là để cấm trước cái sắp có, pháp luật là để cấm sau cái đã có rồi…Lễ vậy, lễ vậy, lễ quí là dứt được điều ác từ lúc chưa nảy mầm ra, dấy lòng kính ở chỗ người ta không trông thấy, để cho dân ngày ngày đến gần điều thiện, xa điều tội, mà tự mình không biết- Đại Đái Lễ ký: Lễ tế).

   Thánh nhân chỉ trọng lễ chứ không trọng hình luật bởi vì tác dụng của lễ thật là quảng đại, thật là tinh vi. Hồ Thích đã nói trong sách Trung Quốc triết học sử rằng: “Trong cái nghĩa rộng chữ lễ có hàm cái tính chất pháp luật, nhưng lễ thì thiên trọng về cái quy củ tích cực, mà pháp luật thì thiên trọng về cái cấm chế tiêu cực. Lễ thì dạy người ta nên làm điều gì và không nên làm điều gì; pháp luật thì cấm không cho làm những việc gì, hễ làm thì phải tội. Người làm điều trái lễ thì chỉ bị người quân tử chỉ nghị chê cười, chứ người làm trái pháp luật thì có hình pháp xét xử”.[Trần Trọng Kim, Nho giáo –Quyển thượng, in lần thứ 4, trang 155, Nxb Tân Việt- Sài Gòn]

   Bỏ “tiên học lễ” là một sai lầm lớn

    Cô giáo Nguyễn Thị Thuận- Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Tô Hoàng (từ năm 2008)- cho biết khi trường quyết định bỏ khẩu hiệu “Tiên học lễ ,hậu học văn” : “ ở mình có những cái đã quá lâu, quá cũ nhưng nhiều người vẫn ngại thay đổi khi đã cần phải thay đổi”. Đừng chê “ tiên học lễ” là “cái đã quá lâu, quá cũ”, bởi vì sự giáo hóa của lễ rất tinh vi và có hiệu quả rất sâu xa: “Lễ chi giáo hóa dã vi, kỳ chỉ tà dã ư vị hình, sử nhân nhật tỉ thiện, viễn tội, nhi bất tự tri dã” (Sự giáo hóa của lễ rất cơ mầu, ngăn cấm điều bậy lúc chưa hình ra, khiến người ta ngày ngày đến gần điều thiện, tránh xa điều tội, mà tự mình không biết- Lễ ký : Kinh giải , XXVI).

    Hiện nay tình trạng đạo đức của công chức Nhà nước ngày càng xuống cấp, Giáo sư- Tiến sĩ Nguyễn Thế Hùng có nhận định: “ Bây giờ đạo lý xã hội suy đồi, cái đúng cái sai không phân biệt được. Ở Việt Nam bây giờ, ngay trên các phương tiện truyền thông đại chúng và quan niệm xã hội rất lệch lạc nên cái đúng cái sai người ta không hiểu được. Điều này rất đáng buồn. Những người biết cái đúng và muốn tuyên truyền thì có khi nhà nước không cho làm. Những xã hội dân sự muốn truyền bá cái đúng thì lại không được nhân rộng, phổ biến, cho nên những điều không đúng có dịp sinh sôi nảy nở. Nói cho cùng người ta gọi nhà dột từ nóc dột xuống là như thế”.(xem “Công chức bẻ hoa chụp ảnh: Nhà dột từ nóc?” [www.rfa.org/vietnamese/in_depth/a-civil-servant-picked-a-cherry-branch-lh-03082017104149.html].

   Đạo đức xã hội hiện nay được Giáo sư- Tiến sư Nguyễn Thế Hùng kết luận là “dột từ nóc dột xuống”, ấy vậy mà nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân lại đề xuất: “ Khẩu hiệu “tiên học lễ hậu học văn”- vốn có xuất xứ từ Khổng tử- càng nên được chúng ta sớm chấm dứt sử dụng trong hiện tại, để từ nay chỉ được nên ghi nhận như một trong những thứ ta đã vay mượn, thời quá khứ xa xưa”. Sao lại có chuyện phân biệt câu nói ấy “vốn có xuất xứ từ Khổng tử”?. Nếu là một câu nói hay, có thể áp dụng vào đời sống của quốc gia, của dân tộc thì chúng ta ngại gì phân biệt ‘xuất xứ”! Không biết nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân có bao giờ nghe những cụm từ như: “giao thoa văn hóa”; “tiếp thu  văn hóa”; “tiếp biến văn hóa”…hay chưa  mà lại có đề xuất ấu trĩ như vậy?

   “Tiên học lễ” tuy nó quá cũ nhưng nó như một bờ đê ngăn cản “những điều không đúng” trong xã hội: “Phù lễ cấm loạn chi lễ do sinh, do phường chỉ thủy chi tự lai dã” (Lễ là cấm loạn sinh ra, như bờ đê giữ nước không đến vậy- Lễ ký: Kinh giải, XXVI). Will Durant có nhận xét về tác hại của việc phá bỏ đạo đức xưa: “Người nào cho những bờ đê cũ là vô ích và phá bỏ đi thì một ngày kia sẽ bị tai hại của nạn lụt lội” [Will Durant, Lịch sử văn minh Trung Hoa, Nxb Văn hóa Thông tin, tr.342]. Dùng “Lễ” để “ước thúc hành vi của bản thân ta” (Ước ngã dĩ lễ). Người giàu sang biết lễ thì không dâm tàn, không kiêu căng; người bần tiện biết lễ thì không nản chí, không làm bậy; người lãnh đạo có biết lễ thì mới biết trọng dụng hiền tài, biết trị nước, an dân.

                                                    Nguyễn Văn Nghệ

                                              Diên Khánh –Khánh Hòa

3 comments

  1. Kg admin khoahoc.net Chỉ cần đọc tên bài (mà quý vị gửi cho tôi), đã thấy rõ nội dung bài rất ít tính khoa học, chỉ nặng về đạo đức 1- Tiên học Lễ theo nghĩa gốc chỉ là dạy ứng xử dưới chế độ quân chủ. Không liên quan đạo đức. Cần tìm hiểu thấu đáo kinh Lễ (trong ngũ kinh) rồi hãy viết. Khi sử dụng một từ ngữ đã có sẵm nội hàm gốc (ví dụ, chữ Lễ) cần tôn trọng nội hàm gốc của nó. Đó là sự chân chính khi sử dụng những từ ngữ mà chúng ta nhập nội từ nước ngoài.Không được bóp méo để sử dụng theo ý riêng. Ví đụ, ở VN người ta dám sưng sưng coi Lễ là Đức, hoặc là Hồng (lập trường vô sản)… 2- Một biểu hiện văn hóa trong tranh luận là phải hiểu thấu đáo mọi ý kiến của đối tác. Rõ ràng, qua bài của Nguyễn Văn Nghệ tôi thấy ông ta chưa hiểu đầy đủ lập luận của Trần Ngọc Thêm. 3- Lẽ ra, trước khi viết bài này, ông Nghệ có thể chất vấn phía đối lập: Nếu bỏ Tiên học Lễ thì quý vị định thay bằng gì. Nếu người ta trả lời: “Chẳng cần thay bằng gì”, thì mới phản đối. Còn nếu người ta có cái để thay “tiên học lễ” thì vần đề thảo luận là dánh giá cái thay thế này liệu có hơn Lễ hay không. Với bài này, cách đáp trả của Nguyễn Văn Nghệ rất không ổn. 4- Các nước tiên tiến về GD (nhờ vậy tiên tiến về mọi mặt) ở Mỹ, Âu từ thượng cổ không dạy kinh Lễ, sao họ không mạt vận về GD và về đạo đức như ở VN ta? Đây là câu hỏi nhất thiết phải đặt ra nếu định viết một bài mang tính khoa học (để đăng lên trang Khoa Học.  5- Đã đành, ông Nguyễn Văn Nghệ chỉ có thiện chí, nhưng tư duy rất nặng cảm tính (đóng vai nhà đạo đức); nhưng chính trang Khoahoc.net (chấp nhận bài này) cũng tỏ ra thiếu chất khoa học…Mong nhận được những bài nhiều tính khoa học hơn KínhNNL

    Thích

  2. Rất đồng tình với tác giả bài viết Nguyễn Văn Nghệ, “Tiên học lễ, hậu học văn” là phương châm cho việc giáo dục; vẫn đúng, vẫn giá trị xuyên suốt từ xưa đến nay. Nay mạn phép góp thêm ý nhỏ để hiểu nghĩa chữ Lễ.
    Chiết tự chữ禮lễ: bên trái bộ thị示 (礻) là chỉ thị, trời đất. Bên phải trên chữ khúc曲 : cong, không thẳng, là âm điệu lên xuống. Bên phải dưới là chữ đậu豆 : ý nói lễ vật. Vậy lễ là nghi thức mà người xưa dùng để cầu xin, tạ ơn các đấng thần linh, tổ tiên. Từ nghi thức chuyển hóa dần thành cách cư xử, mối quan hệ giữa người với người; giữa người với thiên nhiên…
    Lễ không chỉ gói gọn trong lễ nghi, lễ nghĩa mà còn là tôn ti trật tự… và cả luật pháp nữa. Lễ là cốt để giữ chừng mực cho hành vi của con người (khác với loài vật). Lễ khiến cho hành vi của con người hợp với Đạo (đạo đức, luật lệ, tôn giáo…). Để cho con người tự hạn chế bớt các dục vọng, khỏi làm điều bậy bạ, xâm hại đến người khác… thì phải có Lễ.
    Tuy rằng nền giáo dục Âu Mỹ, ít đặt trọng tâm vào việc dạy Lễ, nhưng (đừng quên rằng) đã được nhà thờ, và tôn giáo làm thay chức năng (việc dạy Lễ) hằng ngày.
    Với thiển ý, luôn lấy lời dạy “ôn cố tri tân温故知新”(hiểu rõ đời xưa, thông tỏ đời nay) làm phương châm cho việc học, là kim chỉ nam cho cuộc sống. Vận dụng các bài học giáo huấn và những kinh nghiệm của các bậc tiền bối để tự tu dưỡng.
    Kỳ Thanh. 27/11/2021.

    Thích

  3. Tôi chỉ xin bàn về câu “tiên học lễ, hậu học văn”, còn về cả hai tác giả
    Nguyễn Văn Nghệ và Trần Ngọc Thêm thì đều xin “kính nhi viễn chi”; câu
    cách ngôn đã có từ lâu này không dính dáng gì đến các ông ấy .

    Theo tôi thì cách ngôn này sai  — không có nghĩa là không thế sửa,
    chẳng hạn như các sửa ba phải và dễ nhất là “vừa học lễ, vừa học văn” —
    và vìnó sai cho nên xin tự cho phép “chém gió vô tư” mà không sợ phạm
    huý, cũng chỉ là “ăn theo nói leo” như hai tác giả trên thôi!

    Trước hết, đây không phải là một câu của Khổng Tử, cũng không phải của
    Khổng giáo; chỉ là một phương châm giáo dục ai đó bia ra ở một thời kỳ
    nào đó, và có thể được sử dụng lại ở một thời kỳ khác, rồi bàn tán cho
    đến hiện nay. Nếu bác nào có thông tin rõ hơn xin chỉ giáo.

    Bây giờ xin phân tích:  câu này có hai cặp đối chọi độc lập với nhau
    tiên/hậu, và lễ/văn. “Tiên” là gì và “hậu” là gì, “lễ” là gì và “văn” là
    gì ?

    *Lễ và văn*:

    Xin cứ coi như VĂN là “học thuật” trong nghĩa rộng, văn hoá, khoa học,
    nghệ thuật… “văn” là sản phẩm của sự giao lưu giữa một người và xã hội
    qua những hình thức gián tiếp (chủ yếu là ngôn ngữ trong nghĩa rộng, bao
    gồm âm thanh và hội hoạ… ),quá khứ và hiện tại. Văn tồn tại qua trí
    nhớ xã hội cộng với sự tiếp thụ của cá nhân. Ngược lại, văn cũng biến
    chuyển qua những cống hiến được xã hội tiếp thu, từ thiểu số những cá
    nhân có ảnh hưởng nhất.

    Còn LỄ nói về sự ứng xử phải có của con người trong môi trường sống của
    nó : gia đình và xã hội, với các hệ thống tổ chức của nó. Cần nhấn mạnh
    là cái “phải có” này là đa chiều, có đi có lại, giữa các thành viên
    trong một mạng lưới mà mỗi vị trí đều được xác định theo quy ước. Phải
    nói một cấu trúc thường khó biến chuyển, do các thành phần ràng buộc lẫn
    nhau. Chữ lễ của Khổng Tử do đó có bản chất bảo thủ (xin hiểu trong
    nghĩa trung lập không xấu không tốt), vì giữ “lễ” chẳng qua là giữ những
    ứng xử thích hợp đã có của một mạng lưới những quan hệ mà mình tham gia,
    kể cả sự chia sẻ những giá trị tinh thần, như niềm tin tôn giáo, thể chế
    chính trị — hiện thực hoá bằng những ứng xử “lễ nghi”. Chữ lễ hiểu như
    thế này có nên vứt bỏ không ?

    Tóm lại, xã hội nào cũng có các quy tắc ứng xử của nó, và nói chung cũng
    được dạy dỗ trong gia đình và xã hội. Đó là sự “lễ phép” (mà SV VN đi du
    học cũng nên học), vấn đề là sự “lễ phép” đó một phần nào tính ước lệ và
    một phần nàobiểu đạt những lý do về chiều sâu như sự tôn trọng tín
    ngưỡng bản địa…

    Tôi nghĩ đó là chữ “lễ” trong nội dung, còn hình thức lễ nghi, lễ
    phép… có nội dung đặc thù tôn giáo chính trị thì không có gì đáng nói
    đến một cách chung nhất cả.

    *Tiên và hậu* :

    Ở đây có sự mơ hồ tuỳ theo hệ quy chiếu : nếu theo *thời gian* thì
    “tiên” là có trước theo thời gian (tiên-thời-gian), hay theo *giá trị !
    *”tiên” = giá trị cao hơn ?

    từ đó cũng có hai nghĩa cho “hậu”.

    Tóm lại, nói về giáo dục thì hai câu hỏi là : dạy “lễ” trước hay dạy
    “văn” trước; hoặc dạy “lễ” quan trọng hơn hay
    dạy “văn” quan trọng hơn.

    *Những lựa chọn*:

    Không nhất thiết phải có một lựa chọn duy nhất cho từng cấp học : mẫu
    giáo, tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông. Tôi loại bỏ đại
    học, vì sinh viên là những con người trưởng thành, tự học là chính và
    vấn đề “lễ” nếu còn cần đặt ra thì xẵ hội đã thất bại toàn tập.

    Mẫu giáo : mẫu giáo có nhưng phương pháp giáo dục đặc thù dựa trên bắt
    chước, vui chơi… không nên có gì cưỡng ép cả. Nhưng nói về mục đích
    giáo dục thì có lẽ “lễ” được coi trọng hơn “văn” tại VN truyền thống

    Tiểu học, Trung học cơ sở và Trung học phổ thông : xin nhường chỗ cho
    các chuyên gia

    HD Tuấn

    P/S : Trích một đoạn trong *Luận ngữ*:

    /Trần Cao hỏi Bá Ngư (con Khổng tử): Nghe thầy dạy có điều gì lạ không ?
    Bá Ngư trả lời: Chưa thấy. Một hôm cha tôi đứng một mình, tôi nhẹ nhàng
    đi qua sân. Cha tôi hỏi: Đã học Kinh Thi chưa ? Tôi đáp: con chưa học.
    Cha nói: Không học Kinh Thi biết gì mà nói chuyện. Sau tôi lui về học
    Kinh Thi. Lại hôm khác, cha tôi cũng đứng một mình tôi lễ phép đi qua,
    cha tôi lại hỏi “đã học kinh Lễ chưa ?”. Tôi thưa rằng chưa học. Cha tôi
    bảo: Không học kinh Lễ thì không có cách gì lập thân. Sau đó tôi học
    kinh Lễ… Đó, tôi chỉ nghe thấy hai việc này./

    Tôi hiểu ở đây kinh Thi là nói về Văn.

    Le 27/11/2021 à 00:34, ‘Ngoc Lanh Nguyen’ via XHDS a écrit :
    > *Kg admin khoahoc.net*
    > *
    > *
    > *Chỉ cần đọc tên bài (mà quý vị gửi cho tôi), đã thấy rõ nội dung bài
    > rất ít tính khoa học, chỉ nặng về đạo đức*
    > *
    > *
    > *1- Tiên học Lễ theo nghĩa gốc chỉ là dạy ứng xử dưới chế độ quân chủ.
    > Không liên quan đạo đức. Cần tìm hiểu thấu đáo kinh Lễ (trong ngũ
    > kinh) rồi hãy viết. *
    > *Khi sử dụng một từ ngữ đã có sẵm nội hàm gốc (ví dụ, chữ Lễ) cần tôn
    > trọng nội hàm gốc của nó. *Đó là sự chân chính khi sử dụng những từ
    > ngữ mà chúng ta nhập nội từ nước ngoài.**
    > *Không được bóp méo để sử dụng theo ý riêng. Ví đụ, ở VN người ta dám
    > sưng sưng coi Lễ là Đức, hoặc là Hồng (lập trường vô sản)…*
    > **
    > *2- Một biểu hiện văn hóa trong tranh luận là phải hiểu thấu đáo mọi ý
    > kiến của đối tác. Rõ ràng, qua bài của Nguyễn Văn Nghệ tôi thấy ông ta
    > chưa hiểu đầy đủ lập luận của Trần Ngọc Thêm.*
    > *
    > *
    > *3- Lẽ ra, trước khi viết bài này, ông Nghệ có thể chất vấn phía đối
    > lập: Nếu bỏ Tiên học Lễ thì quý vị định thay bằng gì. *
    > *Nếu người ta trả lời: “Chẳng cần thay bằng gì”, thì mới phản đối. Còn
    > nếu người ta có cái để thay “tiên học lễ” thì vần đề thảo luận là dánh
    > giá cái thay thế này liệu có hơn Lễ hay không. *
    > *Với bài này, cách đáp trả của Nguyễn Văn Nghệ rất không ổn.*
    > *
    > *
    > *4- Các nước tiên tiến về GD (nhờ vậy tiên tiến về mọi mặt) ở Mỹ, Âu
    > từ thượng cổ không dạy kinh Lễ, sao họ không mạt vận về GD và về đạo
    > đức như ở VN ta? *
    > *Đây là câu hỏi nhất thiết phải đặt ra nếu định viết một bài mang tính
    > khoa học (để đăng lên trang Khoa Học. *
    > *
    > *
    > *5- Đã đành, ông Nguyễn Văn Nghệ chỉ có thiện chí, nhưng tư duy rất
    > nặng cảm tính (đóng vai nhà đạo đức); nhưng chính trang Khoahoc.net
    > (chấp nhận bài này) cũng tỏ ra thiếu chất khoa học…*
    > *Mong nhận được những bài nhiều tính khoa học hơn*
    > *
    > *
    > *Kính*
    > *NNL*
    >
    > On Friday, November 26, 2021, 10:27:31 PM GMT+7, khoahocnet.com
    > wrote:
    >
    >
    > khoahocnet.com posted: ”    (Ngày 21/11/2021 tại Hội thảo giáo dục chủ
    > đề “Văn hóa học đường trong bối cảnh đổi mới Giáo dục-Đào tạo” do Ủy
    > ban Văn hóa- Giáo dục của Quốc hội tổ chức, Gs. Trần Ngọc Thêm
    > [ĐHKHXH&NV- ĐHQG TP.HCM) đã đề nghị: “Cần chấm dứt sử d”
    >

    Thích

Nhận xét về Kỳ Thanh Hủy trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s