Phỏng vấn nhà văn Ocean Vuong/ Phương Tôn dịch – “Tôi đã học để trở thành một con tắc kè hoa (Chameleon)”

[Lời người dịch] Ocean Vuong (Vương Quốc Vinh) hiện được xem là một hiện tượng lạ, một thần đồng văn học, là món quà trời ban trong làng văn học giòng chính tại Mỹ. Anh là người Mỹ gốc Việt mới 30 tuổi, là một nhà văn, nhà thơ, và phụ tá giáo sư tại đại học tại Massachusetts, thành phố Amherst. Từ một nhà thơ với tập thơ đầu tay “Night Sky with Exit Wounds” xuất bản năm 2016 giúp anh đoạt giải T.S. Eliot Price giải Whites Award danh tiếng, anh trở thành nhà văn với cuốn tiểu thuyết đầu tay “Auf Erden sind wir kurz grandios” (“On Earth, We’re Briefly Gorgeous” ) ra mắt vào năm 2019, liền được dịch ra 23 thứ tiếng và được giải thưởng “Genius grants”, còn gọi là giải Thiên tài trị giá 625.000 Dollar.

Vào cuối tháng chín năm nay, Vuong được mời tham dự “Liên hoan văn học quốc tế” tại thủ đô Berlin của Đức để đọc giới thiệu cuốn tiểu thuyết đầu tay của mình. Tại đây anh được Khuê Phạm người Đức gốc Việt thuộc thế hệ thứ hai, là một nữ biên tập viên của tạp chí “Zeit”, một trong những tạp chí danh tiếng tại Đức mời phỏng vấn với chủ đề về tâm trạng, những khó khăn, thuận lợi của một nhà văn Việt, trẻ, đồng tính đang sống và làm việc tại Mỹ.

Tất cả các phần được viết trong ngoặc (…) là chú thích thêm của người dịch.

***

Cuốn tiểu thuyết đầu tay của Ocean Vuong là một sự kiện văn học của năm. Cuộc trò chuyện (giữa tạp chí Zeit Online qua Khuê Phạm) với tác giả về Việt Nam, định kiến châu Á và sự cô đơn trong xe buýt của trường học.

 

Ocean Vuong đứng trong một căn phòng khách sạn tại Berlin, với một nụ cười có vẻ rụt rè trước khi tìm lấy chổ ngồi bên một chiếc bàn nhỏ. Anh là một người Mỹ (gốc Việt) 30 tuổi sinh ra ở Sài Gòn và gần đây đã phát hành một cuốn tiểu thuyết đầu tay “Auf Erden sind wir kurz grandios” (“On Earth, We’re Briefly Gorgeous” ), mang lại cho anh danh tiếng là một thần đồng văn học. Ở Berlin, anh xuất hiện tại Liên hoan văn học quốc tế. Vào ngày thứ sáu cuối tháng 9, anh ta mặc một chiếc áo màu xanh, đội mũ lưỡi trai màu hồng và một chiếc khuyên tai dài bằng vàng ở tai phải. Một nhà thơ, ở anh tỏa ra một hỗn hợp của dễ tổn thương và niềm tự hào. Khi nghe tin nhà báo (Khuê Phạm, người phỏng vấn) cũng có bố mẹ người Việt, mặt anh sáng bừng lên. Anh chuyển lướt không ngập ngừng từ tiếng Anh sang tiếng Việt, trước khi quay lại tiếng Anh (trong cuộc phỏng vấn).

ZEIT ONLINE: Anh cùng gia đình chạy trốn khỏi Việt Nam khi anh được hai tuổi. Anh có còn ký ức nào về thời gian trước đó không?

Ocean Vuong: Hoàn toàn không. Thật buồn cười, nhưng những ký ức đầu tiên của tôi là từ Mỹ. Nhưng tôi vẫn có bà con ở Việt Nam và thỉnh thoảng tôi đi về đó. Năm 2009, tôi có về dự đám tang của bà tôi. Nó rất rối: trong đầu tôi có một Việt Nam, bao gồm những câu chuyện do từ người thân của tôi kể lại. Tuy nhiên, khi ở Sài Gòn, tôi cảm thấy như mình đang ở Times Square tại New York. Nó giống như một thế giới khác! Văn hóa cũng đã thay đổi: những đứa trẻ cởi mở và tự do hơn nhiều, gần như lỗ mãng. Ở nhà tôi được giáo dục rất nghiêm; Khi tôi thấy chúng nói chuyện với bố mẹ của chúng, tôi cảm thấy mình như một bà già.

ZEIT ONLINE: Anh lớn lên cùng gia đình Việt Nam tại Hartford, Connecticut. Tại đó như thế nào?

Ocean Vuong: Chúng tôi bảy người sống cùng nhau trong căn hộ một phòng ngủ: bố mẹ, bà, chú, hai dì và tôi. Mọi người từng là nông dân trồng lúa, không được học hành hay xem truyền hình; Khi bước vào căn hộ, nó giống như một cuộc hành trình về quá khứ. Đồng thời, nơi này cũng vô cùng sống động, giống như một ngôi làng nhỏ. Một cái gì đó luôn luôn xảy ra, luôn luôn nói tiếng Việt, không có cái im lặng. Đối với một đứa trẻ như tôi, một đứa không nói nhiều, thì lại thật tuyệt: tôi chỉ cần nhắm mắt, lắng nghe và (cảm nhận) là một phần của gia đình này.

ZEIT ONLINE: Điều gì đã xảy ra khi anh rời khỏi ngôi làng nhỏ này và bước ra ngoài?

Ocean Vuong: Chúng tôi sống ngay tại trung tâm thành phố, trong một cộng đồng người da đen và người Latino. Bởi vì không có xe hơi, chúng tôi phải đi bộ khắp nơi. Tôi không biết rằng nước Mỹ chính là người da trắng cho đến khi tôi lớn hơn rồi đi đến một trung tâm thương mại. Tôi nghĩ: Đợi tí! Cái gì vậy ta?! Truyền thuyết là nước Mỹ là một nơi tan hòa cùng nhau, nhưng chẳng có gì tan hòa hết, mọi thứ đều bị chia riêng biệt. Giờ đây, nghĩ lại, tôi tin rằng qua những thế giới xã hội khác nhau này, tôi đã học được cách trở thành một con tắc kè hoa: tôi có thể điều chỉnh hành vi và cách nói chuyện của mình với bất kỳ tại đâu khi tôi hiện diện tại đó. Đối với một nhà văn, đó là điều tuyệt vời nhất: tôi có thể biến mình để có bất kỳ đặc tính nào, thành bất kỳ nhân vật nào.

ZEIT ONLINE: Hàng xóm của anh còn người Việt nào khác không?

Ocean Vuong: Có một gia đình Trung Quốc, nhưng họ không bao giờ rời khỏi nhà. Nhưng có một siêu thị châu Á, rất nhỏ, tiệm được nhồi nhét từ trên xuống dưới bằng ấm trà, đũa và những chiếc mền đỏ Việt Nam. Mẹ tôi luôn mua sắm chậm rãi để có được nhiều thời gian hơn ở đó. Bà chỉ vào những thứ đó rồi nói, “Đây là nước mắm, nước tương. Cái đó để nấu Phở.” Khi còn bé, tôi rất ghét, nhưng bây giờ tôi nghĩ lại, nó (những chuyện đó) rất đẹp, giống như một khóa học bồi dưỡng thêm.

Vuong nói nhẹ nhàng và đầy suy tư. Qua thơ, anh đến với văn học. Những bài thơ của anh đã xuất hiện trong các ấn phẩm lớn như “New Yorker” hoặc “New York Times”, tập thơ “Night Sky with Exit Wounds” đoạt giải T.S. Eliot Price và sẽ được nhà xuất bản Hanser (Đức) xuất bản vào mùa xuân năm sau trong phiên bản song ngữ Đức Anh (“Nachthimmel mit Austrittswunden”). Cuốn tiểu thuyết “Auf Erden sind wir kurz grandios” (“On Earth, We’re Briefly Gorgeous” ) có một hình thức trữ tình khác thường: Được viết như một lá thư; người kể chuyện ở ngôi thứ nhất viết cho người mẹ Việt của mình, một người không biết chữ.

Như ghép từng mảnh vỡ vụn, Vương kể về cuộc đời của một cậu bé tên là Little Dog, cũng sinh ra ở Sài Gòn, lớn lên ở Hartford và yêu một cậu bé da trắng rồi cuối cùng rơi vào ma túy. Từ bản phác thảo của anh, người ta đọc được nỗi đau của một người bị loại ra bên ngoài cuộc đời, người muốn vùng thoát ra khỏi quá khứ chiến tranh của gia đình và giới hạn của môi trường sống của anh ta. Tất cả các nhân vật, Vuong kể ra, đều dựa trên người thật. Có ý thức, anh quyết định không viết theo dạng hồi ký hoặc phi hư cấu: các đặc tính của anh nên có một đời sống riêng của chúng.

 

“Là người Việt Nam, thế là đủ tệ rồi”

 

“Tôi nói với mẹ những gì tôi đang viết, nhưng nó giống như tôi đang nói với mẹ về sao Hỏa.” © Alena Schmick dành cho ZEIT ONLINE

ZEIT ONLINE: Little Dog, nhân vật chính trong cuốn sách của anh, đi xe buýt trường học mỗi sáng và chịu đựng sự thật rằng, không ai muốn ngồi bên cạnh mình. Anh có biết kinh nghiệm này?

Ocean Vuong: Vâng, điều đó xảy ra với tôi thường xuyên. Trong khung bản đầu tiên, tôi đã viết trung thực về cảnh diễn ra trên xe buýt này, nhưng sau đó lại lấy nó ra vì nó quá hoàn hảo, giống như một cảnh trong một cuốn phim.

ZEIT ONLINE: Thực sự như thế nào?

Ocean Vuong: Một hôm, một cô gái da trắng thấy tôi ngồi khóc. Cô cũng bị người khác trêu chọc vì cô có niềng răng và đeo kính. Cô ấy ngồi xuống cạnh tôi và làm điều tuyệt vời này. “Bạn có thuộc bảng toán nhân không?”, Cô ấy hỏi tôi. “Một lần là một. Hai lần hai là bốn.” Chúng tôi đọc toán nhân cùng nhau. Sau khi viết ra cảnh này, tôi đọc lại và sau đó tự bảo: Khoảnh khắc này rất có giá trị đối với tôi, tôi không muốn biến nó thành văn học. Có vẻ tôi đã sai. Trong cuốn sách, Little Dog sau đó được ông nội người da trắng cứu thoát.

ZEIT ONLINE: Có chuyện gì nếu một người luôn phải ngồi một mình trong xe buýt của trường?

Ocean Vuong: Mẹ của Little Dog khuyên cậu ta nên biến thành vô hình dạng để không ai chú ý đến. “Con là người Việt Nam, điều đó đủ tệ rồi”, bà nói. Bà đến từ một thế giới khác, từ chiến tranh, vì vậy bà muốn bảo vệ đứa con của mình: Bất cứ ai có vẻ gây chú ý, thì họ có nguy cơ bị tổn thương. Đứa trẻ lắng nghe bà. Cuốn sách là một cuốn tiểu thuyết giáo dục, mặt khác, cũng là một cuốn tiểu thuyết nghệ thuật. Làm thế nào để người này trở thành một nghệ sĩ? Làm thế nào mà đứa trẻ, rất cố gắng để trở nên vô hình, đến một lúc nào đó bắt đầu mở miệng nói và tìm kiếm sự thỏa mãn tình dục của mình?

ZEIT ONLINE: Những cảnh ân ái giữa Little Dog và Trevor, người bạn da trắng của anh ta, đặc biệt mặn nồng. Thật hiếm khi đọc một điều như vậy. Có khó viết không?

Ocean Vuong: Những cảnh này rất khó, nhưng tôi muốn viết chúng vì chúng nói về khía cạnh người có giới tính tình dục khác – queer (queer people – Những người đồng tính nữ, đồng tính nam, song tính và chuyển giới đều có thể đồng nhất với từ queer), cái mà mọi người sợ nhất. Chúng ta học được niềm vui tình dục qua những thất bại. Ở trường, họ không dạy bạn bất cứ điều gì về tình dục queer trong giáo dục giới tính. Cha mẹ không ngồi xuống với con cái của họ để nói về nó. Không có gì hết. Người ta vấp ngã trong bóng tối, theo nghĩa thực và nghĩa bóng, và đó là một phần của trải nghiệm bản thân. Tôi muốn tôn vinh truyền thống lâu đời của những người queer.

ZEIT ONLINE: Viết những cảnh sex này một cách cởi mở, anh cũng đã phá vỡ định kiến về người đàn ông châu Á bị ức chế.

Ocean Vuong: Người châu Á thường được cho là nhỏ bé, ít nói và nữ tính – những đặc tính được coi là yếu ở Mỹ. Điều sáo rỗng là chúng ta luôn làm cho người khác vui lòng và thể hiện tính chất “sau bạn” (after you). Chúng ta làm việc trong ngành dịch vụ, trong tiệm giặt ủi và tiệm làm móng, chúng ta dọn dẹp khách sạn và chăm sóc người bệnh. Tôi quan tâm đến những gì xảy ra khi một nhân vật người Mỹ gốc Á ngừng cố gắng làm hài lòng người khác và bắt đầu tự nghĩ đến bản thân.

Có ý nghĩa gì khi một người thuộc về nhóm thiểu số nay đang dần trở nên hữu hình? Vương giơ hai tay lên không và tạo thành hình một vòng cung, để thể hiện hình ảnh một đống tuyết cao. Là một nghệ sĩ châu Á, anh nói, có nghĩa là chạy qua đống tuyết này. Ban đầu không có gì, cuối cùng cũng để lại một dấu vết.

ZEIT ONLINE: Năm ngoái, một bộ phim Hollywood được đưa ra rạp chiếu, chỉ với các diễn viên gốc Á, Phim Crazy Rich Asians. Trước sự ngạc nhiên của nhiều người, phim đã giành vị trí số một trên bảng xếp hạng điện ảnh Mỹ. Anh có xem phim đó không?

Ocean Vuong: Crazy Rich Asians là một bộ phim hài lãng mạn, với chủ đề về người Mỹ gốc Á nhưng không được phân tích sâu kỹ. Nhưng phim đã mở một cánh cửa và kiếm được rất nhiều tiền. Tôi không thích thể loại phim này lắm, nhưng tôi đã xem vì nó quan trọng. Đó là vào một buổi sáng lúc mười một giờ và phòng chiếu phim có rất nhiều khán giả da trắng. Cảnh đầu tiên bắt đầu với một bài hát opera Trung Quốc. Tôi ngồi đó và phải bật khóc. Bất cần, chuyện gì xảy ra trong phim – nhiều người da trắng vào lúc khoảng mười một giờ sáng, ngồi nghe một bài hát opera Trung Quốc! Chỉ nội điều đó cũng là quan trọng rồi!

 

“Bà rất tự hào rằng con trai của bà làm được cái gì đó”

 

ZEIT ONLINE: Anh có nghĩ rằng bây giờ có nhiều sự quan tâm của công chúng hơn đối với những câu chuyện thuộc loại này không? Anh có được lợi từ điều đó không?

Ocean Vuong: Hoàn toàn đúng. Nếu tôi viết cuốn sách của mình vào năm 1970, không ai có thể nghe biết về nó. Thậm chí tôi sẽ không được đặt một bước chân đến cửa một nhà xuất bản! May mắn thay, đã có một vài nhà văn mở đường: Người tranh đấu nữ quyền Maxine Hong Kingston, người đoạt giải Pulitzer Việt Thanh Nguyễn, nữ tiểu thuyết gia Monique Truong. Đến nay, (xã hội) đã có ý thức rất lớn. Câu hỏi là liệu sẽ được giữ nguyên như vậy không.

ZEIT ONLINE: Sách của anh được dịch sang 23 ngôn ngữ. Có tiếng Việt trong đó không?

Ocean Vuong: Đến nay vẫn chưa. Việt Nam khó khăn vì có rất nhiều kiểm duyệt và cuốn sách lại nói về Việt Nam. Nhưng nó đã được bán sang Trung Quốc, nơi đó cũng bị kiểm duyệt một chút.

ZEIT ONLINE: Vừa mới đây ở Sài Gòn tôi có nghe một số nhà trí thức nhắc về anh. Họ biết anh qua YouTube.

Ocean Vuong: Có một sự khác biệt lớn giữa nhà nước Việt Nam và các nghệ sĩ chui. Ở Việt Nam vẫn luôn như vậy, nhưng bây giờ chúng ta nhận biết được nhiều hơn qua truyền thông xã hội. Tim tôi vỡ ra khi người ta bảo, tôi hãy về nơi đó. Tôi cũng muốn, vâng, nhưng nhiều người bạn của tôi gặp vấn đề với thị thực khi đi du lịch ở đó, hoặc họ bị đặt vào trong danh sách an ninh nhà nước. Tôi đang chờ đợi một cơ hội tốt để đi. Nhưng tôi cũng biết rằng trong thế giới chui ngầm xảy ra nhiều điều tuyệt vời, thậm chí có cả những buổi đọc thơ.

ZEIT ONLINE: Anh có dịch những đoạn văn trong cuốn sách của mình cho gia đình nghe chưa?

Ocean Vuong: Tôi không thể dịch nó. Tiếng Anh quá phức tạp và tiếng Việt của tôi lại không đủ tốt. Trước đây, tôi muốn cải thiện kỹ năng ngôn ngữ của mình vì tôi nghĩ về việc trở thành một dịch giả. Thế là tôi học những từ mới, về nhà đem ta sử dụng. Gia đình tôi không hiểu tôi. Tôi tự nhủ: Tôi ở rất xa gia đình vì tiếng Anh của tôi, tôi không thể cho phép, vì tiếng Việt mà lại tiếp tục để cho bản thân mình xa gia đình hơn nữa. Có lẽ tôi sẽ học tiếng Việt khi không còn ai ở đó nữa. Nhưng trong lúc này, tôi để tiếng Việt của mình ở đó, với mức độ của lớp ba.

ZEIT ONLINE: Cuốn sách của anh là một lá thư gửi mẹ của một người kể chuyện ở ngôi thứ nhất. Mẹ của anh nói gì?

Ocean Vuong: Tôi nói với mẹ tôi những gì tôi đang viết, nhưng hơi giống như tôi đang kể cho mẹ về Sao Hỏa. Đó không phải là thế giới của bà. Những người trong gia đình tôi làm việc trong các nhà máy và tiệm làm móng tay, đọc sách là một thứ xa xỉ tư sản mà họ chưa bao giờ có. Tại sao tôi nên đòi hỏi, họ phải thích thú? Tôi thích như thế này: Khi tôi về nhà, tôi chỉ là một đứa con trai, không phải là nhà văn Ocean Vuong. Tuy nhiên, mẹ tôi thích đi nghe những buổi đọc sách của tôi. Bà trang điểm, mặc đồ đẹp và nhìn quan khách vì bà không hiểu tôi đang nói gì ở đó. Bà muốn nhìn thấy khuôn mặt của họ, bà nghiên cứu người ta như một nhà nhân chủng học. Bà rất tự hào, con trai của bà đang làm điều như thế đấy.

ZEIT ONLINE: Rằng nó đã thành công.

Ocean Vuong: Chính xác. Bây giờ tôi có thể giúp đỡ. Trước đây, chúng tôi phải gọi toàn bộ bà con thân thuộc nếu ai đó cần một chiếc răng mới hoặc chiếc xe bị hỏng. Cả làng chìm trong biển lửa. Sau đó, chúng tôi phải đến siêu thị châu Á nhỏ đó để vay tiền. Đây là điều khủng khiếp và căng thẳng không tưởng. Bây giờ tôi có thể lo chuyện đó, khi điện thoại đổ chuông, nó giống như phép thuật. Đôi khi tôi nói đùa về chuyện này. Khi mẹ gọi, tôi nhấc máy và chỉ nói, bao nhiêu? (Cười)

ZEIT ONLINE: Nhiều người di cư thế hệ đầu tiên hy sinh rất nhiều để con cái được tốt hơn. Mẹ anh hiện đang bị ung thư. Anh có cảm thấy rằng thành công của anh là một sự bù đắp cho sự đau đớn của bà không? Rằng anh đã trả lại cho bà một cái gì đó?

Ocean Vuong: Có thể như thế. Nhưng tôi sẽ giúp mẹ tôi ngay cả khi tôi không trở thành nhà văn. Khi học trung học, tôi làm việc tại Panera Bread (một chuỗi cửa hàng bánh của Mỹ, chú thích của biên tập viên). Tôi đã phải nhập đơn đặt hàng cho các bánh sandwich vào máy tính. Những người khác làm được điều đó, nhưng tôi đến nay vẫn không dùng được tốt máy tính. Anh chàng lo về sandwich lúc nào cũng gào lên “Ocean Vuong, mày làm sai rồi!” Tôi cầu xin người làm ở đó cho tôi được chùi cầu tiêu, họ tỏ vẻ ngạc nhiên. Ông chủ thì chạy theo vì ông nghĩ, tôi đang làm điều gì đó cấm kỵ. Nhưng tôi chỉ muốn được ở đó một mình, điều đó tốt hơn cho tôi rất nhiều. Ngay cả vào thời gian đó tôi cũng đã giúp đỡ mẹ và gia đình.

Phương Tôn dịch

Tháng 10. 2019

Nguồn: https://www.zeit.de/kultur/literatur/2019-09/ocean-vuong-auf-erden-sind-wir-kurz-grandios-literatur/komplettansicht

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s