Võ Quang Yến – HAI CÂY TULIP CỦA NỮ HOÀNG MARIE-ANTOINETTE

Chúng tôi may mắn ở tầng thứ tư một cư xá vườn tuy nhỏ nhưng trồng nhiều cây. Sáng ngủ dậy, mở phòng ra là thấy ngay ngoài cửa sổ cả một loạt cây khẻ động trong ánh nắng chập chờn hay lung lay trong những giọt mưa lốp đốp. Gần nhất là một cây sồi rừng lá nâu lá xanh lẫn lộn, không có hoa nhưng nhiều năm có trái nhỏ. Tiếng Pháp có tên cây sồi tía (hêtre pourpre). Xa hơn là một cây dẻ, có hoa trắng hay tím đẹp nhưng trái cũng không ăn được như cây sồi..

Người Pháp gọi cây kẹn Ấn Độ (marronnier d’Inde), chớ nên lầm lẫn với cây hạt dẻ (chataignier), trái nhỏ và dẹp hơn, nấu và nhất là nướng ăn rất ngon. Giữa hai cây ấy, xa sau cuối vườn là cây du (orme) cao hơn cả, cống hiến một loại gỗ đóng bàn ghế đẹp. Mảnh khảnh nép mình giữa hai cây kia là một cây ken (acacia), tuy không dang rộng ra được vì thiếu chỗ, mùa xuân cũng cho trổ những chùm hoa trắng nổi bật trên lá xanh. Xen lẫn giữa những cây cao nầy và những cây hoa thấp thường trồng trong vườn là những cây hoa cao con trung bình : mộc lan (magnolia) hoa đẹp, mận (prunier) lá nâu thẳm, sơn mai (seringat) hoa thơm ngát,…

Gần nhất, cành cây có thể chạm vào cửa kính khi gió thổi mạnh, là một cây vô cùng qúy giá ngay cả ở trên đất Pháp : cây tulipier de Vỉrginie, Anh có tên whitewood, Đức Leierbaum. Người bản địa bắc Mỹ gọi The Canoe Wood vì họ khoét thân cây theo chiều dọc để có thể chở đến 20 người. Tên cây nhắc đến hoa tulip (tulipe), nhưng hoa tulip là một cây nhỏ. Giống tulipier Virginie cao lớn có nhiều cây nữa, có hoa tương tự : tulipier Nhật Bản, tulipier Trung Quốc (Liriodendron chinense), tulipier Gabon (Spathodea campanulata), laurier tulipier (Magnolia grandiflora),… Tương tự nhất tulipier Vỉrginie là tulipier Trung Quốc, mọc giữa 1000 và 1500m, trong các dãy núi Hubei, Jangxi, được Ernest Wilson đem về châu Âu vào khoảng 1901. Tulipier Gabon hoa đỏ thắm, có khi vàng, mọc trong các vùng châu Phi nhiệt đới : dọc bờ biển, từ Guinée, Angola, về phía nam Soudan, phía đông Ouganda. Còn nhiều cây mang tên magnolia ở Pháp có hoa gần giống hoa tulip thì lại không được gọi tulipier. Việc đặt tên cây dân giả lắm khi thật tùy tiện, trái với tên khoa học : tên họ, tên chi rõ ràng.

Vì lầm lẫn nên một cây magnolia đầu tiên magnolier de Soulange (Magnolia x.soulangeana) được gọi là tulipier hay đúng hơn ‘‘tulipier giả’’. Cây tulipier Virginie là một loài thuộc họ Magnoliaceae, sách Việt gọi là họ Dạ hợp, chi liriodendron, mang tên cây tulip Liriodedron tulipifera (Phạm Hoàng Hộ), theo từ nguyên Hy Lạp leirin (huệ), dendron (cây). Trong họ Dạ hợp còn có những cây giổi Mangletia, ngọc lan và sứ Michelia ngoài cây tulip Lyriodendron. Cây nầy được nhà vạn vật học Thụy Điển Carl von Linné miêu tả từ năm 1753. Cao 40-60m, thân rông 2m, cây có thể sống 500 năm. Lá cây 10-16cm có đặc tính riêng biệt: rụng hằng năm, đơn giản, so le, bốn thùy, khuyết rõ, xanh mùa xuân, mùa hạ, vàng mùa thu, mùa đông. Hoa tương đối lớn, lưỡng tính, đơn chiếc, trong số chín bao hoa (cánh hoa và lá đài không phân hóa), ba lá đài xanh lạt bao quanh sáu cánh hoa thay đổi từ xanh lạt qua trắng, vành cam, chỉ thơm chút ít. Nhìn chung giống hoa tulip nên mới có tên tulipier. Hoa tàn để lại một trải búp 6-8cm, hình mặt nón nhọn, qua thu, cho phóng thích nhiều quả bế có cánh 3-5cm, hay quả cánh. Hột cây phát tán theo gió nhưng quanh cây lớn không thấy có cây con.

Vỏ cây thay đổi với tuổi tác của cây : cây trẻ vỏ trơn, xám lốm đốm, cây già vỏ xẩm đậm, dày và hay nứt nẻ. Ở Pháp, cây không có nấm ký sinh hay sâu bọ tự nhiên ăn bám. Tuy nhiên trong cây vườn chúng tôi, cách đây mấy năm có một loại rệp (gốc Mỹ) đóng vào thân cây, thải ra một nước mật trắng rơi xuống làm bẩn xe hơi đậu dưới gốc cây. Có thể trị rệp với các thuốc diệt trùng deltamethrine, lamdacyhalothrin, methyldathion tác dụng lên hệ thông thần kinh của sâu nhưng chúng tôi trọng sinh thái, tìm mua một giống bọ rùa có khả năng tiêu trừ rệp con Hymenopter. Vỏ cây tulip chứa đưng một số lớn alcaloid mang nhiều tên : tuliferin, oleoresin hay lỉiodendrin có thể thay thế quinin, dùng làm thuốc. Vỏ thân bên trong nghiền thành bột, hay chiết xuất trong dầu, hay gỉản dị sắc uống là một chất kích thích tim, hạ nhiệt, giảm sốt, ngay cả trừ giun. Hãm trong nước nóng, vỏ cây dùng để chữa khó tiêu, thấp khớp. Ngoài ra nó được dùng làm hương thơm, gia vị trong thức ăn. Đặc biệt bên Hoa Kỳ rượu bia, mật ong ướp hoa cây tulip rất được thưởng thức. Bên Gabon vỏ, lá và hoa cây tulip đều được dùng để chữa bệnh. Vỏ cây đặc biệt dùng để trị chứng loét, bệnh ngoài da cùng những hổn loạn dạ dày-ruột. Nó cũng hữu hiệu trong công cuộc phòng ngừa bệnh sốt rét và chống muỗi Aedes.

Gỗ cây tulip mềm và nhẹ, màu lục vàng, nhẵn mịn, thớ đồng nhất, rất được dùng và trong nhiều lãnh vực : sườn nhà, đồ mộc, vật tiện, vật quý, đàn nhạc. Gổ có thể bóc ra làm gỗ dán. Thị trường Tây Ban Nha mua gỗ nầy nhiều. Ở Pháp, gỗ rừng chỉ có 300 ha trên tài sản công cộng thung lũng Adour do sở Nông lâm khai thác, ít được dùng. Gỗ tư nhân mới được du nhập miền Tây khoảng vài chục ha. Hi vọng những khâu sản xuất sẽ thành công cống hiến trong 50-60 năm nữa vài trăm ha những cây ít nhất diện tích thân cây 160cm. Đến nay, cây tulip được xem như cây cảnh, nay phải phát triển cuộc nuôi trồng, không phải ở bất cứ nơi nào, mà ở đất có nắng và nước. Là một cây nông thôn, đồng án, nó không sợ rét mướt mùa đông nhưng không chịu đựng được sương muối cuối mùa, nhất là cây trồng những năm đầu tiên. Cây cũng nên tránh gió : ngọn cây bị gió bảo lôi cuốn, một cành cây gảy là một cửa mở cho nấm gây bệnh Không nên tỉa cây trừ trường hợp đặc biệt (mắc bệnh, cành gảy) hay quá rậm ở bên dưới vì thường cây dong dỏng, thân thẳng. Chỏm cây non bắt đầu là hình tháp, dần dần tròn ra thành một hình bầu dục đồng đều.

Cây tulip mọc nhiều ở châu Mỹ, từ Arkansas, Alabama qua Michigan, New-York và miền nam Canada. Nó nảy nở trong những vùng đất tiêu nước ít đá vôi các lưu vực sông ngòi, thường liên kết với những cây hồ đào đen và những cây sồi trắng. Ở Pháp, người ta đang thử trồng ở vùng tây nam, như Béarn, Pays basque, khí hậu ẩm rất thich hợp, và rồi đây Bretagne. Cây được nhập cảng vào châu Âu năm 1663 và đem trồng trông các công viên. Năm 1732, bá tước Gallissonnière đem vài hột về Pháp. Có tiếng nhất là hai cây trồng ở Petit Trianon tại Versailles. Tương truyền khỏang 1771-1783, Nữ hoàng Marie Antoinette (1755- 1793) nhận được quà biếu hai cây Lỉrioendron tulipfera cho đem trồng trong vườn hoàng gia. Nữ hoàng là con vua François I và Marie-Thérèse nước Áo, ngày 16.05.1770 lập gia thất với Thái tử sau lên ngôi Vua Pháp và Navarre Louis XVI. Bà được vẻ nhiều tranh, một mình hay với các con. Bức tranh được bàn tán nhiều của Vigée-Lebrun là một quan hệ giữa nghệ sĩ và thời trang. Không hẵn là một nghệ sĩ thiên tài, đảo lộn nghê thuật, chuyên vẻ chân dung, bà đã để lại một ảnh hưởng lớn trong cuộc cải cách thị hiếu đương thời thế kỷ XVIII. Rủi ro trong trận bảo 1999, hai trăm năm sau, hai cây bị gió đẩy trúc và phải đốn. Trong số 20.000 cây ttrong vườn, 10.000 bị chẽ hay bật rễ, 80% thuộc loại cây quý. Ngày nay trong công viên nào cũng có cây tulip, ngay ở vườn Arboretum ở Sceaux cũng có một cây. Nghe nói cây già nhất hiện mọc trong Công viên Chateau de Didonne ở Semussac cạnh Royan.

Vài cây tulip khác:

                                          Trung Quốc                       Nhật Bản                               Gabon

Những thân cây đốn được ông Guy Vialis, chủ hàng ăn trở thành nhà sản xuất dao kéo ở Sauveterre-de-Rouerguetirnh (Aveyron) chú ý. Ông mua gỗ về làm cán dao đánh số từ 1 dến 1755 (năm sinh của nữ hoàng). Sinh trưởng trong một gia đình trồng nho, quản lý rượu lại là nhà sưu tập dao kéo, ông có sáng kiến chế tạo cho những nhà chuyên nghiệp cũng như nhưng vị ham thích rượu một cái dao duyên dáng có thêm hiệu lực, le Chateau Laguiole, ngày nay có mặt trong hầu hết các quán ăn lớn. Theo gót Guy Vialis, dân làng Sauveteere trở thành thợ thủ công dao kéo là nghề của họ trước kia. Sắp tới đây họ sẽ vinh danh ông. Hồi trước ông đã dùng tiền bán được góp thuê trồng những cây khác trong vườn Versailles. Hiện gốc cây khô còn lưu trữ ở làng Sauveterre. Cây thứ hai về tay ông Bernard Rohart, nghiệp chủ một nhà máy cưa ở Touligny (Ardennes). Xúc động tâm cang trước sự mất mát vô kể số cây ngã xuống, ông bảo cảm thấy cần phái cứu để chúng khỏi phải hoàn toàn biến mất. Ông phải ra công cố gắng vì thiếu phương tiện. Đầy thiện chí, ông thành công mua được thân cây nhưng rủi ro, ông bị phá sản và cây tulip thứ nhì của Nữ hoàng Marie Antoinette được đem bán đấu giá cũng mất tích. Chỉ mong thân cây còn sống mãi trong lòng người mến chuộng thiên nhiên và những vị hâm mộ Nữ hoàng. Hai người sống xa nhau hằng trăm cây số cùng đau lòng trước cây cối bị sụp đổ, cùng có một ý tưởng hào hiệp kiêm cách cho sống tiếp gỗ cây trong lòng người.

Thành Xô mùa xuân 2018

Đọc thêm

Isabelle C., Tulipier de Virginie, gerbeaud.com.25.09.2015

– Pimprenelle, Les tulipiers de la Reine, les arbres qui ne meurent jamais, milleetuneantoinette.over-blog.com 28.04.2014

– Fragny, Floraison des tulipiers, fagny overbloc 05.06.2011

Grégory Fontaine, Le tulipier de Virginie, rustica.fr 24.10.2011

– Pimprenelle, Les tulipiers de Marie Antoinette – Le Boudoir de Marie-Antoinette, maria-antonia.justgoo.com, 28.04.2017

.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s