ĐÀM TRUNG PHÁP – “ANH MÊ ĐÓA HOA NHỎ NHOI TRÊN VÁY EM … ” (Victor Hugo)

 Bài viết này lấy hứng khởi từ cách sử dụng ngôn từ cực kỳ là “ngông” của Victor Hugo (1802-1885) trong đoạn chót bài thơ tình nồng nàn mang tên Pour Jeanne seule (Cho Jeanne đọc thôi) trong thi tập Les Chansons des rues et des bois (Những ca khúc của phố và rừng) :

Jeanne ơi, em có biết điều chi Et sais-tu ce qui m’occupe

đang bận lòng anh không nhỉ ? Jeanne ? C’est que j’aime mieux

Đó là điều anh mê đóa hoa nhỏ nhoi la moindre fleur de ta jupe

trên váy em hơn tất cả tinh tú trên trời que tous les astres des cieux

Oh là là! Có ai biết cô Jeanne mặc váy dài hay váy ngắn hoặc là có bao nhiêu “đóa hoa nhỏ nhoi” như vậy trên váy cô không?  Ta chỉ biết rằng sau khi tán tỉnh cô nàng một hồi – nào là “ vua chúa xứ này là ai anh chẳng bận tâm,” nào là “luôn luôn có một sợi dây xích nó kéo cẳng anh về hướng nhà em,” nào là “anh si mê em quá mất rồi” – thi hào Victor Hugo kết thúc bài thơ nịnh đầm khét tiếng bằng một ngôn ngữ thậm xưng, như đã trích dẫn bên trên, có lẽ ở mức quán quân hoàn cầu!

Ngôn ngữ thậm xưng – “hyperbole” trong Pháp và Anh ngữ – còn được gọi là ngôn ngữ khuếch đại, lộng ngôn, ngoa ngữ, ngôn từ cường điệu, vân vân …  Công dụng đặc biệt của loại ngôn từ này là để gia tăng (quá cỡ) cái mức độ hỷ, nộ, ái, ố trong một ngữ cảnh với chủ đích nhấn mạnh, gợi sự chú ý, hoặc bỡn cợt. Bài thơ thất ngôn bát cú khuyết danh tác giả dưới đây, làm toàn bằng lộng ngôn ngoa ngữ, là một thí dụ thần sầu trong tiếng Việt chúng ta :

Ta con ông trạng cháu ông nghè   

Nói lớn trên trời dưới đất nghe                                                                                               

Sức khỏe Hạng vương cho một đấm

Cờ cao Đế thích chấp đôi xe

Nhảy ùm xuống biển lôi tàu lại

Chạy tót lên non cõng cọp về

Bữa nọ ghé chơi vườn thượng uyển

Trăm nàng công chúa chạy ra ve

Thi ca trữ tình là môi trường tuyệt hảo cho ngôn từ khuếch đại ngự trị, khi mà con tim nhà thơ bị chấn động bởi những xúc cảm vỡ nước tràn bờ.  Lúc đó thi tứ càng lộng thì thi ngữ càng ngông, như khi thi hào của Mỹ châu La-tinh Pablo Neruda (khôi nguyên Nobel văn học 1971) không chút ngại ngần mệnh danh cô bạn gái mình là “nữ hoàng” trong bài thơ La reina. Đây là lý do tại sao cô Matilde đã trở thành nữ hoàng của Pablo, qua một thi ngữ cường điệu đến mức long trời lở đất :

Và khi em xuất hiện Y cuando  somas

tất cả những giòng sông náo động suenan todos los ríos

trong thân anh, những hồi chuông  en my cuerpo, sacuden

lay chuyển cả bầu trời el cielo las campanas

và một thánh ca ngập tràn thế giới  y un himno llena el mundo

Ngoa ngữ cũng thấy trong nội dung cố tình làm cho vô lý, nghịch lý, hay ngây ngô của các câu thơ có mục đích gợi sự chú ý tối đa của người đọc. Trong bài thơ As I walked out one evening của thi sĩ người Mỹ W. H. Auden (1907-1973) có 8 câu mà ý nghĩa thậm vô lý, khiến ai cũng phải để ý đến mà đọc đi đọc lại vì chúng ngộ nghĩnh lạ thường:

Anh sẽ yêu em, anh sẽ yêu em I’ll love you, dear, I’ll love

you

Đến khi nào Trung quốc chạm châu Phi Till China and Africa meet

Và dòng sông nhẩy lên đỉnh núi And the river jumps over the mountain

Và cá hồi ca hát dọc đường đi And the salmon sing in the street

Anh sẽ yêu em đến khi biển rộng I’ll love you till the ocean

Được gấp đôi rồi phơi nắng cho khô Is folded and hung up to dry

Bảy hành tinh kêu lên quang quác And the seven stars go squawking

Tựa ngỗng trời bay lượn trên không Like geese about the sky

 

Nơi quê hương chúng ta, đệ nhất thi hào Nguyễn Du (1765-1820) trong tuyệt tác Truyện Kiều cũng sử dụng ngoa ngữ thần tình.  Ông chỉ cần dùng bốn từ đắc địa (thấm đá, rũ tầm) trong một câu thơ mà đã phóng đại gấp bội được nỗi đớn đau của cuộc chia ly nghiệt ngã sau khi Thúy Kiều tự nguyện bán mình chuộc cha:

Đau lòng kẻ ở người đi

Lệ rơi thấm đá, tơ chia rũ tầm

Sau đó nàng Kiều rơi vào tay một số đàn ông háo sắc. Họ đều hứa sẽ bảo vệ cuộc đời nàng, nhưng khổ thay, toàn bằng ngoa ngữ khó ai tin nổi. Sở Khanh dụ nàng đi trốn, lộng ngôn đến thế này có khiếp không:

Nàng đà biết đến ta chăng

Bể trầm luân lấp cho bằng mới thôi

 Đến như anh chàng râu quặp nổi tiếng là Thúc Sinh mà khi mê gái cũng hứa hẹn văng mạng:

Đường xa chớ ngại Ngô Lào

Trăm điều hãy cứ trông vào một ta

Nhưng chỉ ngôn từ thậm xưng của Từ Hải là khả tín, vì người hùng “dọc ngang nào biết trên đầu có ai” ấy đã giữ trọn được lời thề non hẹn biển của mình với cô Kiều:

Một lời đã biết đến ta

Muôn chung, nghìn tứ cũng là có nhau

 

Thi nhân đời Đường bên Tàu có vẻ ít dùng ngôn ngữ thổi phồng, nhưng khi điều ấy xảy ra, nghe cũng vui tai đáo để. Giả Đảo (779-843) đi thi nhiều lần không đậu, bèn vào chùa gõ mõ tụng kinh. Ông thường làm thơ để than thân trách phận, và ông cũng là người làm thơ … chậm nhất trần gian – vì thế mà thi rớt hoài chăng ? – căn cứ vào câu thơ đầu với ngôn từ cường điệu của bài ngũ ngôn tứ tuyệt mang danh Tuyệt cú của ông:

Hai câu làm mất ba năm  二 句 三 年 得

Ngâm lên lệ rỏ đôi hàng vì thơ –  一 吟 雙 淚 流

Tri âm nếu chẳng biết cho  知 音 如 不 賞

Trở về với núi thu xưa mà nằm  歸 卧 故 山 秋

[Bản dịch Trần Trọng San]

Mức độ thương nhớ chồng đi lính thú phương xa như bà Trần Ngọc Lan (không rõ năm sinh và năm mất) thuộc thời vãn Đường bên Tàu thì khó có ai sánh được. Mùa đông đến, bà gửi áo lạnh ra biên thùy cho chồng, rồi người chinh phụ khóc cạn nước mắt, chỉ vì quá lo sợ chiếc áo không đến tay chồng !  Đó là ý nghĩa của bài Ký phu  nặng trĩu u sầu của người nữ sĩ quá thương yêu chồng thuở xa xưa :

Thiếp ở đất Ngô, chồng lính thú 夫 戍 邊 關 妾 在 呉

Gió tây thổi thiếp, thiếp lo chồng 西 風 吹 妾 妾 憂 夫

Một hàng thư gửi ngàn hàng lệ 一 行 書 信 千 行 淚

Lạnh đến bên chàng, áo đến không 寒 到 君 籩 衣 到 無

[Bản dịch Trần Trọng San]

Thi nhân thường thuộc nòi tình đa sầu đa cảm, cho nên họ sẽ sầu bi biết mấy khi “Nàng Thơ” bỗng bất chợt vuột khỏi tay mình. Người ta kể rằng khi còn tuổi đôi mươi Jakob Lenz (1751-1792) bên trời Đức quốc đã trải qua một kinh nghiệm tình cảm nghiệt ngã: cô bạn gái của anh ta bỗng dưng biệt tích! Quá khổ đau vì tìm kiếm đâu cũng chẳng ra, Jakob chỉ còn biết làm thơ để cầu khẩn nàng về. Wo bist du itzt? (Em ở đâu bây giờ?) là bài thơ chan chứa nỗi nhớ thương cô bạn gái, qua một thi ngữ khuếch đại liên hệ đến trời cao đất rộng, đến sự vắng lặng nơi thị thành lẫn đồng hoang khiến cả chim chóc cũng bay đi theo nàng hết ráo.  Dưới đây là đoạn trích dẫn từ bài thơ não lòng quá cỡ của người thanh niên Jakob thất tình ấy :

Từ buổi em đi, mặt trời vụt tắt Seit du entfernt, will keine Sonne scheinen

mối tâm đồng thắm thiết und es vereint

giữa cao xanh và bạn em đây der Himmel sich, dir zartlich nachzuweinen

nhớ thương em lệ nhỏ đêm ngày mit deinem Freund

Mọi lạc thú cùng em khuất dạng All unsre Lust ist fort mit dir gezogen

vắng tanh thành phố lẫn đồng hoang still ueberall ist Stadt und Feld

theo em đã vụt bay đi khỏi Dir nach ist sie geflogen

cả chú chim bé nhỏ họa mi die Nachtigall

Trong một hoàn cảnh tương tự (nhưng không quá thảm sầu như thế đâu), thi ngữ bốc đồng của nhà thơ Nguyên Sa (1932-1998) thực khó quên, trong bài Gọi em:

Một buổi sáng tỉnh dậy không thấy em tôi chạy ra cửa sổ

gọi tên em rất to. Những tiếng kêu thất thanh vang trên hè phố.

Tôi bảo rằng: em phải về ngay. Nếu em là gió tôi sẽ làm trăng.

Em là trăng, tôi sẽ là mây. Nếu em là mây, tôi sẽ làm gió thổi.

Còn nếu em là chân trời xa tôi sẽ làm cánh chim bằng rong ruổi.

Em là mặt trời thì ở trên đường xích đạo tôi sẽ muôn đời

làm một kiếp hướng dương …

 

Bài viết để quý độc giả thưởng thức lúc “trà dư tửu hậu” xin kết thúc tại đây – với niềm mong ước chân thành là giới tu mi nam tử lưu tâm nhiều hơn đến những bông hoa nhỏ nhoi trên áo quần ai đó, để không bao giờ phải mở toang cửa sổ ra mà gào tên người ấy cho đến khi hết cả hơi, khan cả cổ thì khổ lắm đấy!                                                                

[ĐTP 30/01/18]

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

w

Connecting to %s