Võ Quang Yến – THIÊN NGA TÂN THẠCH NEUSCHWANSTEIN

Thân gởi o Uyên Hạnh và chú Phương Tôn nơi xứ sở hai gia đình o, chú định cư

          Ai đi chơi vùng Bayern (tiếng Pháp Bavière) miền nam nước Đức, chạy dọc Romantische Strasse (Con đường lãng mạn) 400 km dẫn từ Wurzburg ở Franken (Franconie) đến Fussen ở Allgau, thông qua một số thành phố thuộc thời Trung đại (Rothenburg, Augsburg, Fugger, Dinkelsbuhl, Landsberg, Nordlingen, Bad Mergentheim,…), không sao tránh được lâu đài Neuschwanstein (Thiên nga Tân Thạch). Được xây dựng cạnh thành phố Fussen nép mình trên bờ sông Lech, phỏng theo lâu đài Pierrefonds tỉnh Oise bên Pháp, Neuschwanstein vinh danh thời Trung cổ hào hiệp được vua Ludwig II (tiếng Pháp Louis II de Bavière) lý tưởng hóa trong một cuộc đời mơ mộng hão huyền.

Nhà vua, sinh năm 1845, con vua Maximilien, là hậu duệ dòng dõi Wittelsback lâu đời xứ Bayern. Lớn lên trong một nền giáo dục chặt chẽ ở lâu đài Hohenschwangau kế cạnh, ông luôn là một chàng trai mơ mộng. Trong lâu đài nầy được vua Maximilien II xây dựng năm 1835 trước khi lên ngôi, để vinh danh tổ tiên, những bức tranh tường kể lại những thành tích vẻ vang lý tưởng thời Trung cổ. Trong sồ các anh hùng, có tranh hiệp sĩ Lohengrin các thiên nga, nhân vật huyền thoại của vua Arthur (hay Arthur Pendragon), đã ám ảnh chàng Ludwig suốt thời niên thiếu. Con thiên nga chiếm một vị trí cốt yếu trong gia đình hoàng gia. Điển hình là một con thiên nga dang cánh trang trí những hình huy hiệu các công hầu Hohenschwangau. Ngay cả lâu đài cũng mang tên Tân Thiên nga Thạch. Đây là một nơi mê hồn không những nhờ vẻ thẩm mỹ mà còn vì những chi tiết kỳ dị thể hiện tính phức tạp và nỗi đam mê của chủ nhân. Lâu đài lại còn quyến dũ hơn nữa khi biết có liên quan đến số phận thảm thương của Ludwig II, nhà vua bị hạ bệ và chết trong hoàn cảnh bất thường.

Neuschwanstein

            Ngày mồng 7 tháng ba năm 1864, vua Maximilien II từ trần, nhường ngôi lại cho con là Ludwig mới 18 tuổi. Cao to, vai rộng, đẹp trai, vua Ludwig II lên ngôi trong tinh thần phấn khởi của toàn dân. Nhưng tuy được giáo dục nghiêm túc, nhà vua không hề được huấn luyện để cai trị một quốc gia. May ra ông được vua cha chỉ dẫn đôi điều vài tháng trước khi băng hà thành thử ông không có chút kinh niệm chính trị nào và hoàn toàn xa lạ với sự thật của đất nước. Ông dấn thân vào chính quyền trong một bối cảnh chính trị căng thẳng, vào lúc vua Phổ Bismark muốn làm bá chủ toàn lãnh thổ Đức quốc. Năm 1866, nước Phổ tuyên chiến với nước Áo, một dịp để Bismark thôn tính Bayern nhắm đích lập nên một nước Đức thống nhât. Nhưng Bayern cũng như những nước kế cạnh ủng hộ nước Áo. Vua Ludwig II không mấy vui thích với tình trạng ấy vì bị lôi cuốn vào một cuộc chiến hao tốn và ngoài vòng sở trường của ông. Ông thành công tránh đưa quân vào cuộc chiến và khi nước Phổ thắng trận, một hiệp tước hòa bình dược ký kết giữa Bayern và nước Phổ. Ông nghĩ để bảo vệ nền độc lập Bayern, hay nhất là làm lành với nước Phổ, xích lại gần vua Phổ Wilhelm Friedrich Ludwig von Preussen (Guillaume Frédéric Louis de Hohenzollern) bắt đầu từ 1871 trở thành vua Đức Wilhelm I (Guillaume I). Chính sách đồng minh buộc Bayern tiếp tay quân Phổ trong cuộc chiến 1870 chống Pháp quốc. Tuy nhiên, Ludwig không quan tâm đến chịnh trị, nhất là chiến tranh. Quyến dũ ông là nghệ thuật, âm nhạc, đặc biệt ông đam mê nhạc Wagner.

Nguyên là hôm đạt 16 tuổi, ông được dự một buổi trình bày huyền thoại nổi tiếng Lohengrin qua bản nhạc opéra của Wagner. Nhạc sĩ nầy chinh phục hoàn toàn trái tim chàng trai và khi lên ngôi chàng quyết định đi tìm gặp nhạc sĩ. Wilheim Richard Wagner (Leipzig 1813 – Venezia 1883) là một nhà soạn nhạc, nhạc trưởng, giám đốc nhà hát, luận chiến và bút chiến Đức quốc thời lãng mạn. Nổi tiếng với 14 Deutsch Oper tức opéra và thảm kịch trữ tình, ông còn là tác giả đôi mươi tác phẩm triết lý và lý thuyết. Chiếm một vị trí quan trọng trong lịch sử âm nhạc Tây phương, thường ông soạn vừa âm nhạc vừa kịch bản những opéra của ông. Ông là tác giả đặc biệt những vở Tristan und Isolde (1865) được xem như bước đầu tiên tiến nhạc thế kỷ XIX và Der Ring des Nibelungen (1848), một hội diễn sân khấu gồm có phần mào đầu và ba ngày, đảo lộn tập quán thời đó để đạt đến, như ông nói, một nghệ thuật toàn bộ với một cuộc biểu diễn trọn vẹn, một giai điệu liên tục, một nét chủ đạo rõ ràng. Năm 1876 Bayreuther Festpiele (Festival opéra) được thiết lập, vận dụng hằng năm, để thực hiện nghê thuật toàn bộ ấy.  Bayreuther Festpiele trở thành một trong những festival nhạc cổ điển tuyệt vời nhất nhưng không tránh được một cuộc thất bại tài chánh nếu không có viện trợ của Ludwig II. Có thiên tư thắt nối dễ dàng hữu nghị cũng như giải trừ trong các giới văn nghệ, ông lanh chóng gây ra nhiệt tình cũng như công phẫn, từ đấy khêu gợi nhiều quan điểm khác nhau về ông, lắm khi khích động trong số những trí thức cùng thời. Dù sao, những quan niệm nghệ thuật tiền phong của ông đã có một ảnh hưởng nhất định lên cuộc tiến triển của nền âm nhạc. Cùng với Giuseppe Verdi, ông được xem như là một trong những nhà soạn nhạc opéra lớn nhất thế kỷ XIX.

Ludwig II gặp ông vào lúc ông đang trải qua một thời kỳ đen tối. Không một đồng xu dính túi, ông đang tìm một nhà hát chịu nhận biểu diễn opéra của ông, một Mạnh Thường Quân chịu bảo trợ những tác phẩm mới. Ludwig II thật là vị ân nhân gặp đúng lúc. Nhà vua cho mời ông lại và bao cấp mọi chi phí cho nhạc sĩ. Hơn nữa, trong  một mối đam mê quá đáng, ngoài những bức thư tha thiết nói lên lòng khâm phục không bờ bến, nhà vua còn thỏa thích mọi yêu cẩu và tài trợ cho nhạc sĩ  một cuộc sống xa hoa phung phí. Nhưng mối quan hệ nầy không thể kéo dài, báo chí kêu la, triều thần dâng tối hậu thư đòi vua phải chọn lựa ngai vàng hay nhạc sĩ. Ruột rối như tơ vò, nhà vua đành lòng để nhạc sĩ ra đi, giữa lâu đài cô đơn tìm nỗi vui nghĩa sống trong nhạc của Wagner. Tai tiếng sớm dập tắc nhờ một tin vui mang lại hoan hỉ cho thần dân: nhà vua sắp cưới cô bà con Sophie, em của hoàng hậu Elisabeth nước Áo. Nhưng vui mừng không lâu dài, hôn lễ cứ chần chừ và sau cùng từ bỏ vì nhà vua không giải quyết được một vụ xung đột trong thâm tâm mình: con người đẹp trai ấy không thích đàn bà! Vào thời buổi ấy, đông tình luyến ái chưa được xã hội công nhận, huống hồ là chuyện trong vòng hoàng gia. Sau cuộc thất bại hôn lễ, Ludwig II dần dần tự khép mình lại, không chịu đi Munchen điều khiển chính phủ nữa, luôn cầm chân ở Hohenschwangau, buộc triều thần phải di chuyển về đây. Năm 187I, sau khi Phổ thắng Pháp trong cuộc chiến Phổ-Pháp, hai nước Pháp và Áo không còn có khả năng bảo vệ, Phổ thôn tính Bayern vào một nước Đức thống nhất. Bayern hết còn độc lập. Hơn bao giờ hết, Ludwig II lẫn trốn vào thế giới của mình, cho xây lâu đài lãng mạn Neuschwanstein và sau đó nhiều lâu dài khác không nhất thiết để dùng: Linderhoft (ngôi lâu đài nhỏ đẹp giữa dãy núi hùng vĩ Ammergau), Schachen (biệt thự hoàng gia bằng gỗ trong ngôi rừng Karwende), Herrenchiemsee (lâu đài chót trên đảo Herren hồ Chiemsee). Ông chi sửa lâu đài Berg trên bờ hồ Starnberg vua cha mua lại của tuyển hầu Ferdinand-Marie de Bavière.

 

Ý định nảy sinh năm 1864 khi Ludwig II được Napoléon II mời qua thăm lâu đài oai vệ Pierrefonds cạnh Compiègne, phía bắc Paris. Công sự phòng vệ Trung đại nầy bị đổ vỡ từ thế kỷ XVII, được kiến trúc sư Viollet-le-Duc trùng tu thế kỷ XIX, dung hòa phong cách Trung đại và những đòi hỏi đời sống trong triều. Ludwig II. Họ phát hiện ra trong loại kiến trúc nầy cảm hứng để xây dựng lâu đài Neuschwanstein vinh danh thời Trung đại thơ mộng trong lý tưởng của ông. Điểm chọn xây nằm trên cao phía trước lâu đài Hohenschwangau thời niên thiếu là một nơi nhìn quanh bao la vô cùng đẹp mắt. Công trình bắt đầu năm 1869, kéo dài 17 năm trong mọi khó khăn đủ thứ. Nhà vua muốn lâu đài được đặt trên một mõm vách đá, không dè xây móng trên sườn núi dốc đứng không phải dễ. Bố cục lâu đài rất phức tạp, luôn phải thay đổi, suy đi tính lại nhiều lần, rút cuộc khi nhà vua mất năm 1886, công trình vẫn chưa hoàn toàn xong. Ông luôn thúc dục thợ thuyền, kiến trúc sư nên ngày nay có nhiều phần được cho là thực hiện cẩu thả. Tuy nhiên, cuộc xây dựng nầy đã đem lại công ăn việc làm cho nhân dân vào vào lúc nạn thất nghiệp hoành hành nên rất được hưởng ứng. Bên trong lâu đài, khách viếng không khỏi ngạc nhiên vào trong một không gian vừa mơ mộng vừa siêu thực. Trên tường trang trí vô số tranh đủ cở lẫn lộn huyền thoại, tôn giáo, quyền bính. Những hiệp sĩ Parzifal (tiếng Pháp Perceval), Lohengrin sát cánh với những nhà vua Casimir nước Ba Lan, Ferdinand le Catholique nước Tây Ban Nha, Louis IX nước Pháp. Ở giữa, một gian phòng lộng lẫy dưới một nóc vòm cao rộng tựa bên trong một nhà thờ phong cách bysantin là Đại sảnh Thiết triều (Thronsaal). Bên trên, một chiếc đèn chùm khổng lồ lung linh hình mũ miện vương triều, tượng trưng cho một quyền lực mà thật tình Ludwig II không có. Căn phòng lớn nhất trong lâu đài là Đại sảnh Ca sĩ (Sangersaal), được xây dựng theo mẫu ở lâu đài Wartburg. Bên cạnh các gian đại sảnh lộng lẫy là các gian phòng cư ngụ nhỏ hơn. Phòng ăn (Speisezimmer) được nối liền với nhà bếp dưới đấy ba tầng lầu bằng một thang máy chuyên chở thức ăn. Phòng ngủ (Schlafzimmer) cùng với nơi cầu nguyện là hai căn phòng duy nhất được tạo dáng theo phong cách kiến trúc tân gothic.

 

Biểu tượng sở thich cuồng tưởng của nhà vua là cái Động Vénus trong lâu đài Linderhoft, trang trí với tháp nước nhân tạo và ánh sáng ẩn hiện để táo tại tinh thần hồi Venusberg (núi Venus) trong vở opera Tannhauser của Wagner. Trong động, như Lohengrin, ông thích di chuyển trên chiếc thuyền thiên nga, mơ mộng giữa một thế giới ảo tưởng chìm đắm trong nhạc Wagner. Một cái phòng rộng dáng vẻ siêu thực được thiết bị hoàn hảo về mặt âm thanh là để dành cho Wagner. Đồng thời với đam mê nhạc, cảm phục kiến trúc Trung đại, nhà vua còn là một người tối tân, thích hiện đại, đứng ngay cả hàng đầu thuật ngữ chuyên môn. Điển hình là cái kính viễn vọng đặt trong lâu đài Hohenschwangau để ông theo dõi tiến triển xây dựng Neuschwanstein, hay đồ án quả bóng bay để ông ngao du trong rừng núi quanh vùng. Lâu đài được trang bị với những kỹ thuật tiên tiến nhất vào thời kỳ như nhà xí có nước dội tự động, chuông gọi người hầu chạy bằng pin, hệ thống sưởi trung tâm, nước nóng riêng,…Những thực hiện đồ sộ và dự án không tưởng vừa buộc ông tiêu nhiều tiền vừa gây trong dư luận một mối hiềm nghi về trình trạng tinh thần của ông. Nhiều vị cận thần từ chức, ông ngày càng xa lánh chính quyền, cắt đứt liên lạc với quần chúng, Nhân viên trong lâu đài không còn theo dõi cuộc sống hằng ngày của ông và ngày 13.06.1886 họ vớt xác ông chết đuối cùng xác ông bác sĩ tâm thần học Von Gudden bi chẹt cổ trong hồ Starnberg canh lâu đài Possenhofen, nơi sống lên cô bé bà con Sissi sau nẩy trở thành Hoàng hậu Elisabeth nước Áo. Hai người đã tự tử hay bị ám sát ? Một giả thuyết cho là hai người vật lộn, Ludwig II bóp cổ giết ông bác sĩ trước khi tự tử vì thấy không chạy trốn được. Đến nay chưa ai biết sự thật thế nào. Dù sao, cái chết của ông vua như tuồng là một giải pháp tiện lợi cho chính quyền. Từ lâu có tin đồn quần thần âm mưu quản thúc nhà vua vào nhà thương điên. Khi vị thủ tướng từ chối cấp 6 triệu đồng mark để xây một lâu đài mới, ông sợ nhà vua quay lại đòi quốc hội nên kiếm cách hạ bệ qua tay một bác sĩ thần kinh có khả năng tuyên bố nhà vua bất lực cầm quyền. Nhà vua bị bắt cầm tù ở lâu đài Berg ba ngày trước khi tử thi được khám phá. Rất đông quần chúng lại dự đám tang của Ludwig II vì dù sao ông cũng là một ông vua được lòng dân. Nối ngôi ông là người em Othon I bị cho là điên và giam giữ trong một dinh thự ở Munchen. Ông chú Leopold von Wittelsbach giữ ngôi Nhiếp chính. Không bao giờ muốn cho người dân thường vào tham quan, Ludwig II nghĩ thà phá hủy lâu đài còn hơn để cho người dân bình thường vào làm mất tính huyền thoại của nó. Thế nhưng chỉ 6 tuần sau khi ông qua đời, lâu đài đã mở cửa đón chào khách và ngày nay Lâu đài Neuschwanstein có đến 5.000 du khách hằng ngày trong mùa cao điểm (tháng 6 đến tháng 8). Walt Disney phỏng theo kiến trúc Neuwchwangstein để xây dựng Lâu đài người đẹp ngủ trong  rừng của khu giải trí Disneyland đầu tiên năm 1955 ở California, sau trở thành biểu tượng của những xưởng Walt Disney.

Ngày nay viếng Thiên nga Tân Thạch, khách luôn đặt câu hỏi về sự tích con thiên nga cùng hiệp sĩ Lohengrin. Thật ra huyền thoại hiệp sĩ và con thiên nga đã có trong truyền thống dân gian từ lâu : Der Ritter mit dem Schwan (Chàng hiệp sĩ với con thiên nga). Phải đợi đến Wolfram von Eschenbach viết truyện Parzival đầu thế kỷ XIII mới thấy nói đến hiệp sĩ Lohengrin, con Parzival, và thiên nga. Công chúa Elsa, con vua Brabant, bị công tước Friedrich Tetramund cưỡng ép lấy làm vợ để chiém ngôi. Để cứu Elsa, Lohengrin trẻ đẹp, trong bộ áo giáp lấp lánh, lấy thuyền có con thiên nga kéo lại đánh thắng Tetramund và cưới công chúa. Thuộc phái các hiệp sĩ Graal có nhiệm vụ bảo vệ những dòng quyền quý bị nạn, chàng không có quyền cho biết tông tích của mình và bắt nàng hứa không được hỏi. Sau hai đứa con, Elsa không nén được lòng và đặt câu hỏi tai ương, tức khắc con thiên nga trở lại chở thuyền Lohengrin về lâu đài Graal. Chủ đề huyền thoại Lohengrin dựng lại đề tài thần thoại xưa một vị thần say mê một cô gái thế gian, hạ trần lấy lốt người quyến rũ cô gái, khi cô đòi biết tung tích trọn vẹn thì bị tiêu biến. Chuyện Lohengrin biến đi đem lại hậu quả thiên lộc triều đại Brabant trở về với đứa trẻ-thiên nga hiện hình thành Gottfried, em của Elsa, hoàng tử nối ngôi. Đất nước tiếp tục theo lịch sử, trở lại thái bình, hạnh phúc trên nền tản một cuộc tình duyên trắc trở. Bên phần Wagner thì tự nhận ra số phận thảm thương của Lohengrin trong một mối tình không thể được. Cách suy diễn Lohingrin của Wagner là bi kịch một con người cô độc, một người tự thấy có bản chất khác nhân loại nhưng luôn muốn được đối đải như một con người hay, hơn nữa, như nghệ sĩ. Wagner tự xem mình như Lohengrin từ trên đỉnh cao thiên tài xuống tìm bạn tri âm nhưng, khăng khăng trong những mơ mộng tình cảm, ông trôi giạt vào hóc đá thực tại. Dù sao, tên tuồi Wagner dính liền với Ludwig II và lâu đài Tân thạch Thiên Nga trong buổi hoàng hôn các thiên thần, nói theo tên cuốn phim rất đẹp của Luchin Visconti: Ludwig hay Le Crépuscule des Dieux (Götterdämmerung).

Viết tại Thành Xô 

Vui mùa Giáng Sinh 2017

 

 

Đọc thêm

 Marc Adenot, Aux sources des légendes de Lohengrin, Texte de la conférence proposée par le Cercle Richard Wagner de Lyon à l’amphithéâtre de l’Opéra de Lyon, à l’occasion de la représentation de Lohengrin en octobre 2006.

– Paul Blondé, Neuschwanstein, la folie de Louis II de Bavière, Ulysse 15.03.2011

– Jeanette Konrad et Philipp Seefeldt, Le Monument : Neuschwanstein, Karambolage 255 08.01.2012bla

– Chateaux-et-Palais, Château féerique de Louis II de Bavière, Publicoton 17.8.2013

– Emmanuèle Peyret, Louis II, le roi perché, Libération 01.08.2014

 

Xem trên màn ảnh

– Helmut Käutner, Ludwig II, với Ow Fische (1954)

– Luchino Visconti, Ludwig II ou Le crépuscule dé Dieux (Götterdämmerung), với Romy Schneider (Nữ hoàng Elisabeth), Silvana Mangano (Cosima Wagner), Helmut Berger (Ludwig II), Trevor Howard (Richard Wagner), Sona  Petrovna (Sophie),… (1973),  đẹp và lãng mạn,  kịch bản có phần tự do

– Donatello và Fosto Dublini, Ludwig 1881, với Helmut Berger (1993), khó hiểu nhưng gần sử nhất

– Các đài ZDZ và Arté, Louis II de Bavière, la mort du roi, với Matthias Winterburg (2006)

One thought on “Võ Quang Yến – THIÊN NGA TÂN THẠCH NEUSCHWANSTEIN

  1. Anh Yến

    Đang tính năm nay sẽ đi đâu , Munchen, Dubrovic hay Firense … sau đi đọc bài của Anh thì quyết định dể dàng , sẽ đi Muchen mặc dù đã di Berlin Hamburg…..
    Bài viết sâu sắc , lịch sử xa xưa ít ai nghĩ đến…. đong đầy lãng mạn…. và v.v.
    Năm 2007 ngất ngây chiêm ngưỡng Versailles ở Paris mà kiến thức về nó ít quá thì trong lòng cảm thấy thiếu thiếu…

    Kính chân thành cảm ơn Anh bài việt công phu, chúc sức khỏe dồi dào.

    Chí

    Số lượt thích

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s