Trần thị Vĩnh-Tường – Thảm Gạch Thương Xá Tax: Dòng sông Men Lam

Thảm Gạch Mosaic_html_m33cedf4bNếu không có việc thương xá Tax sẽ được xây lên thành 43 tầng, Cầu Thang sẽ bị phá hủy thì không ai biết tới Thảm Gạch Mosaic lặng lẽ đón chào hằng triệu bước chân từ ngày khánh thành 26/11/1924, cũng không biết tới những điều lặng lẽ hòan thành Thảm Gạch này.

Đất sét

Nếu đồ đồng là kiệt tác của đồng, thủy tinh là kiệt tác của cát, thì đồ gốm là kiệt tác của đất sét và men.

Theo Nguyễn thị Hậu, ngành khảo cổ ở Saigon, để có những viên gạch gốm ở Mosaic Tax thì yếu tố quan trọng nhất là đất sét thứ nhì là lò nung. Lò phải có cấu trúc phù hợp với đất sét và cách xếp gạch phải phân bố để nhiệt lượng toả đều.

Theo Faissel Farhi – chủ nhân phòng trưng bày gạch gốm ở Holywood, California- trong lò nung gạch được xếp theo màu men vì men có sức chịu nhiệt khác nhau: gạch men trắng xếp ở dưới gạch men đỏ xếp ở trên. Faissel nhận ra viên tessera màu vàng nâu là đất sét ở Fes nơi duy nhất có thể “cắt” một viên gạch đất sét nung 10x10cm thành 5 viên Tesserae kích thước 1.7×1.6×0.5cm. Một sinh viên kiến trúc lượm được viên Tessera này khi từ giã thương xá Tax ngày cuối cùng 25/9/2014.

Thảm Gạch Mosaic_html_4988d80

Viên gạch gốm tessera Mosaic Tax (Ảnh của sinh viên Saigon ẩn danh, 25/09/2014)

Fes nm trên triền dc thung lũng nơi cung cp nguyên liu làm gm. Vùng Bin Jelleih, 12 km phía Bc Fez, chứa loại đất sét rất lạ: lớp đất sét bên trên vẫn giữ nguyên màu vàng-nâu như trên sau khi nung, nhưng lớp bên dưới phơi nắng rồi nung đất sét biến thành màu trắng thích hợp cho Gốm Trắng-Men-Lam Fakhari nổi tiếng khắp thế giới trong nhiều thế kỷ, người Pháp gọi là “Bleu de Fez” giống “Bleu de Huế” triều Nguyễn. Thế k 14, Fez có 124 xưởng gm.

Thảm Gạch Mosaic_html_3930f7e9

Đất sét ở Maroc http://www.jhmand.com

Thảm Gạch Mosaic_html_1b31e9a0Gốm Fakhari hay “Blue de Fes” ( Abdel Hafid, Morocco Art & Architecture)

Men Lam tráng gạch gốm Mosaic Tax

Ở thung lũng Mellih, Maroc, sông cuốn nhng tng đá từ trên cao xung hm núi hp. Đá mài thành bt mn cho màu xanh Lam tuyệt đẹp. Cầu Thang Tax tráng men xanh Lam vừa hợp ý người Pháp hàm ý Saigon là một cảng sông vừa đúng với niềm tin trong Islam: màu xanh là màu trời và màu nước.  

Thảm Gạch Mosaic_html_me8a1ac9

Cầu Thang Tax Men Lam 90 tui (nh Nguyn Xuân Tun Anh, Saigon 2014)

Lâu đài, dinh thự, thư viện, viện bảo tang… đa số cầu thang lớn mở ra đại sảnh ít khi được lát Mosaic, chỉ lót thảm

Thảm Gạch Mosaic_html_750e8f45

Cầu thang lâu đài Aliqapu – di sn UNESCO

Hầu như cùng thời với Grands Magasins Charner de Saigon (tức thuơng xá Tax) ở Saigon, năm 1917 họa sĩ Pháp Jacques  Majorelle ở Paris sang tận Maroc tìm tòi suốt 40 năm thành lập vườn Majorelle ở Marrakesh. Năm 1937, Majorelle xin bằng sáng chế một màu Lam đậm gọi là Couleurs Marjorelle và sơn phết toàn thể khu vườn bằng màu Lam này.

Thảm Gạch Mosaic_html_mf2385be

Couleurs Marjorelle, Ảnh Stephanie Rudloe

Từ 1947, vườn mở cửa đón 600.000 du khách mỗi năm. Sau tai nạn xe hơi Majorelle trở về Pháp năm 1962 và qua đời không kịp trở lại Marrakesh từ giã giấc mơ màu Lam. Hiện giờ Majorelle là viện bảo tàng mỗi năm đón hàng triệu du khách, đa số từ Pháp.

Thảm Gạch Mosaic_html_af153dd

Vườn Majorelle ở Marrakesh, Maroc

Ráp Mosaic Tax cách nào?

Người Maroc ráp Mosaic theo hai cách: trực tiếp và gián tiếp. .

  1. 60 bậc Thang, Đường Viền hay trên tường: ráp từng viên, ráp trực tiếp như bình thường.

Thảm Gạch Mosaic_html_m667f89ce

Mosaic Tax trên tường (nh Nguyn Xuân Tun Anh, Saigon 2014)

  1. Vườn Hồng Mosaic chia nhiều tấm nhỏ: ráp từng tấm, ráp từ giữa ráp ra. Trong hình chữ nhật màu trắng thợ Cả đã chia sẵn 21 Tấm Trắng Nhỏ.
  1. Tạm gọi Tấm Trắng Nhỏ thứ 11 là Tấm Trung Tâm
  2. Lần lượt ráp 20 Tấm Trắng Nhỏ xung quanh Tấm Trung Tâm thành hình chữ nhật
  3. Ráp những tấm Hoa Nhỏ chung quanh hình chữ nhật cho đến sát khung Cầu Thang cong cong thì phải ráp từng viên.Thảm Gạch Mosaic_html_7ce57822
  1. Vườn Hồng hai bên Cầu Thang: tấm Trung Tâm là hai hình vuông lồng vào nhau thành Ngôi Sao 8 cạnh. Ráp Ngôi Sao xuống sàn trước, rồi ráp những tấm nhỏ khác xung quanh.

Thảm Gạch Mosaic_html_m33cedf4b Thảm Gạch Mosaic_html_m6e48317

Tấm Ngôi Sao và Tấm Hoa Nhỏ

21 Tấm Trắng Nhỏ và các tấm Hoa Nhỏ, Ngôi Sao…có thể ráp sẵn từ Fes hay ráp ngay tại Saigon, tùy người thợ Cả. Điều chắc chắn là Thợ Cả đã mang theo thêm một số gạch nung 10x10cm đủ màu tới Saigon, đẽo thêm chêm vào cho vừa đúng.

Nậy Mosaic Tax cách nào?

Giả dụ Cầu Thang cũ không giữ được vì yếu so với tòa building mới 43 tầng, thì một cầu thang mới sẽ được đặt ở đó. Thảm Gạch Mosaic sẽ đưọc “Nậy, Di Rời, Cất Giữ và Ráp Trở Lại” vào cầu thang mới.  Trong công đoạn này chắc chắn hao hụt khoảng 10%. Tôi vn giữ lời hứa với SATRA sẽ tặng số Tesserae hao hụt với vật liệu và màu in hệt. Nếu thay bằng vật liệu khác sẽ mất giá trị toàn thể.

Việc quan trọng đầu tiên là “nậy” Thảm Gạch. Biết cách ráp không có nghiã là biết kỹ thuật nậy dù không khó và dụng cụ đơn giản. Do đó, sự can thiệp của chuyên viên ngoại quốc là điều cần thiết. Ngành khảo cổ, kiến trúc, mỹ thuật, trùng tu và xây dựng Việt Nam hoàn toàn không dạy môn này nên sự khiêm tốn là điều cần thiết để sự tránh sự thiếu chính xác và thiếu nghiêm chỉnh.

Thm gch Zeugma 1700m2 tìm thấy ở miền nam Th Nhĩ Kỳ có 2000 năm tuổi Mosaic được khai quật, di rời và năm 2011 trưng bày ở Zeugma Mosaic Museum, viện bảo tàng Mosaic ln nht thế gii. Nhóm kho c chuyên nghip đang b ch trích gay gắt vì một số sai sót và cuộc điều tra đang tiến hành xem trách nhim v ai. Bà thị trưởng Fatma Şahi giầy gót nhọn dẫn quan khách dẫm lên Mosaic cũng bị chỉ trích là “thiếu văn hóa” dù trong đám khách có cả bộ trưởng văn hoá, còn trưởng nhóm khảo cổ bị chỉ trích là không biết…bảo bà ấy. Bảo sao được mà bảo!

Thảm Gạch Mosaic_html_4d92d7a9

Khách mời và bà thị trưỏng Fatma Şahi khó bảo

Người nghệ sĩ ấy là ai?

Năm 1912, Tây Ban Nha và Pháp chiếm Maroc và Tunisie làm thuộc địa.  Abd el-Krim lãnh đạo người Maroc nổi dậy chống Pháp, bị Pháp bắt đi đầy ở đảo Réunion từ 1926 tới 1947 giống Vua Duy Tân khởi nghĩa chống Pháp cũng bị Pháp đầy ở Réunion năm 1916.  Cuộc khởi nghĩa của Abd el-Krim gây ảnh hưởng trên những nhân vật kháng chiến như Hồ Chí Minh, Che Guevara. Hoa hồng ở  thảm gạch Mosaic Tax phải chăng là dấu hiệu kín đáo người nghệ sĩ Maroc tưởng nhớ tới vương triều oanh liệt 1200 năm, tới giấc mơ độc lập không thành, tới người anh hùng đang bị giam cầm nơi đảo Réunion?

Năm 1921, Công ty “l’Union Commerciale Indochinoise et Africaine/Tổ hợp Thương Mãi Đông-Dương và người Phi Châu” sở hữu GMC de Saigon, nên cầu thang ở Tax lát gạch Mosaic của Phi Châu không phải chuyện lạ. Nhưng vừa làm theo ý người Pháp giới thiệu cảng Saigon mới mẻ vào dòng thương mại thế giới mà vẫn xây đưọc một đền thờ Hồi giáo ở một nơi xa lạ, qua mặt người Pháp một mình nói lên được ước vọng thầm kín của cả dân tộc Maroc thì chỉ duy nhất người thợ Cả này làm được.

Kiến thức người thợ Cả không phải tầm thường: đẩy óc sáng tạo lên tới tầng trời mà vẫn không quên rằng mình đang ở dưới trần gian. Người nghệ sĩ ấy là ai?

Câu trả lời xin dành cho học thuật Maroc.

Sẵn đây cũng nhắc là thế giới học thuật rất trân trọng tới những kiệt tác nên tin tức Mosaic Tax đi rất xa. Tháng 6/015, một sinh viên Hoa Kỳ qua Saigon tìm hiểu về tấm thảm Mosaic Tax cho luận án tiến sĩ. Tháng 5/2015, một nhóm trẻ chuyên ngành người Maroc đã tới Saigon nghiên cứu, sau đó đăng tải rộng rãi tin tức về Thảm Gạch Mosaic “cho thế hệ trẻ Maroc biết về một mảnh văn hóa Maroc lạc loài”. Có ý kiến một công ty Maroc có thể sang tận Saigon giúp kỹ thuật di rời và trực tiếp giảng dạy về Mosaic nếu có yêu cầu. Đề nghị hết sức bất ngờ và tích cực nhưng quá khả năng của tôi nên chỉ ghi ở đây cho rộng đường dư luận. Tháng 11/2015, một phóng viên tờ New York Times sang Saigon tìm hiểu về hiện tượng giựt sập kiến trúc Saigon cũng thắc mắc về tình trạng Mosaic Tax.

Ý nghĩa Thảm Gạch Mosaic

Hoc thuật Tây phương cho là thừa hưởng “Vườn” từ văn minh Hy-Lạp/La Mã. Attilio Petriccioli -giáo sư “xuyên lục địa” dạy đại học La-Mã, Algérie, Venice, Hoa-Kỳ- công nhận mãi tới 1988 châu Âu mới hơi hiểu về ý nghĩa Vườn Ba-Tư. Giáo sư Patrick Hunt -đại học Stanford/Hoa Kỳ- cho rằng ý niệm “Pairidaeza” bắt nguồn từ Hỏa giáo/Zarathushtra.

Hỏa giáo dựa trên những ý niệm nhị nguyên hút nhau-đẩy nhau làm nên cuộc sống đầy mâu thuẫn ở chốn trần gian điên dại này: sống/chết, thiện/ác, tốt/xấu, nóng/lạnh, ngày/đêm, ánh sáng/bóng tối, khôn ngoan/ngu độn, lương thiện/bất lương, cao thượng/thấp hèn, khiêm tốn/tự hào… đưa ra ý niệm “Pairidaeza/Thiên Đàng” để thiết lập Vườn Địa Đàng mong ước cuộc sống tốt lành ngay ở đời này.

Thảm Gạch Mosaic_html_1a3d1509

Kiến trúc Hoả Giáo ở Isfahan: cùng hoa văn Vườn Hồng như Mosaic Tax. Thảm trải sàn cũng theo mô hình Vườn Địa Đàng

Kiểu Vườn Địa Đàng đưọc trân trọng từ 2000 năm nay từ Hy-Lạp, Ba-Tư, Ấn-Độ, Pakistan, Afghanistan, Spain tới Nhật, Anh, Pháp, Trung-Hoa… ở các vườn thượng uyển, công viên, lâu đài, thư viện, bảo tàng, nhà quí tộc… Nơi nào có Vườn nơi đó là chốn trí tuệ, bằng không, nói như tục ngữ Ấn Độ “Người không biết gì về mỹ thuật thì chỉ là con thú không đuôi”

Vườn Hồng Mosaic Tax là một đền thờ Islam chứa triết lý Hỏa giáo Ba-Tư “Hãy tin vào mầm thiện, điều cao cả. Nếu có một niềm tin, thì niềm tin ấy ở ngay trong tim mình. Nếu đã bước vào thì hãy giữ niềm tin như dòng sông chảy thanh lọc tâm hồn”. Đó cũng là tên cuốn sách nổi tiếng về Vườn Địa Đàng của Emma Clark “Underneath Which Rivers Flow: Symbolism of the Islamic Garden- Bên Dưới Dòng Sông Luân Lưu: Biểu Tượng Vườn Islam.”

 

Tìm hiểu đất sét và men rất dễ nhưng hiểu Dòng Sông Niềm Tin không dễ. Sức người nhỏ bé khó thấu được bọt nước li ti nói chi một dòng sông nên mục đích viết bài này chỉ để nhắc rằng “Niềm Tin trong Nghệ Thuật” không chấp nhận “đèm đẹp, đường được, tạm được, thế là được rồi, người dưới quê lên khen dữ lắm…”

Điều tích cực cho tới giây phút này với tôi – một người Saigon có chút kỷ niệm với Thảm Gạch Mosaic Tax thời thơ ấu – thì qua tiếp xúc với SATRA chủ thương xá Tax và với một số bạn trong ngành khảo cổ, kiến trúc, ngoại giao, mỹ thuật, lịch sử… cả người Việt và ngoại quốc thì dòng sông ấy chính là tiếng nói của một cộng đồng, là khao khát hướng về cái đẹp, là muốn gìn giữ nhịp cầu nối quá khứ với hôm nay. Niềm Tin đó là điều đáng trân trọng ngang với tấm Thảm Gạch.

Hóa ra bên dưới Thảm Gạch Mosaic thuơng xá Tax là một Dòng Sông Men Lam Lặng L=ẽ ẩn chứa nhiều điều phải học.

Đầu năm mới, chúc Thảm Gạch ở lại với nhân gian, toàn vẹn.

Trần thị Vĩnh-Tường

01/25/2016

California

Tham Khảo


Patrick Hunt, Persian Paradise Gardens: Eden and Beyond as Chahar Bagh, 2011
http://www.electrummagazine.com/…/paradise-gardens-of…/

Attilio Petruccioli , Rethinking the Islamic Gardenhttp://environment.yale.edu/…/0-9/103petruccioli.pdf

Emma Clark, The Symbolism of the Islamic Garden, 2011
http://islamic-arts.org/…/the-symbolism-of-the-islamic…/

http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/garden/

Persian Gardens on World Heritage List. 2011
http://whc.unesco.org/en/list/1372

http://www.iranreview.org

Trung Sơn, Thương xá Tax s được bo tn c bên trong và ngoài, 12/2015
http://vnexpress.net/…/thuong-xa-tax-se-duoc-bao-ton-ca…

Nguyn Vũ, Gii ngoi giao đ ngh bo tn mt phn Thương xá Tax. 5/10/2014
http://www.thesaigontimes.vn/…/Gioi-ngoai-giao-de-nghi…

Nguyn Đc Hip, Thương xá Tax: Chuyn bây gi mi k, 08/2014
http://www.thesaigontimes.vn/…/Thuong-xa-Tax-Chuyen-bay…

Trần Thị Vĩnh-Tường Gặp hậu duệ thế hệ làm Mosaic Thương xá Tax: chuyện Ngàn Lẻ Một Đêm Saigon 10.11.2014 

https://khoahocnet.com/2014/11/10/tran-thi-vinh-tuong-gap-hau-due-the-he-lam-mosaic-thuong-xa-tax-chuyen-ngan-le-mot-dem-saigon/

Xin vui lòng ghi lại nguồn Link và phải có sự đồng ý của tác giả khi muốn đăng lại bài của www.khoahocnet.com

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s