Trần thị Vĩnh-Tường – Hoa Văn Thảm Gạch Mosaic Thương Xá Tax: Tiếng vọng ngàn xưa

ThamGachMosaic_html_1f482dd5Ngày 6-10-2014, 3468 người Việt khắp thế giới lên tiếng ủng hộ đại diện Tổng lãnh sự quán Phần-Lan tại Saigon, đề nghị giữ tấm thảm gạch Mosaic nguyên vị trí trên cầu thang Thương-Xá Tax. Ngày 16/12/2015, SATRA (đơn vị chủ quản) gửi các sở ngành “phương án bảo tồn sẽ gồm cả việc bảo tồn bên ngoài lẫn bên trong tòa nhà Thương xá Tax”. 3468 người đón những tin vui ấy. Câu hỏi mới đặt ra “Thảm gạch Mosaic đến từ Pháp, Maroc hay từ đâu”?

Theo Faissel Farhi, chủ nhân Mosaic “Zellig Gallery” ở Holywood, California, ông nội và cha đều là thợ Cả/Maâlems xây dựng đền đài kiến trúc ở kinh thành Fes xứ Maroc, thì đất sét và kỹ thuật ráp Mosaic Tax của người Maroc nhưng hoa văn của Ba-Tư/Persia.

Bài viết này hy vọng hé mở đôi điều về những xa lạ ấy. Trong bài, một số chữ được viết hoa như tên riêng, một số không dịch vì dịch sẽ sai, một số để tiếng Việt và tiếng Anh cho tiện tham khảo.

Từ Vườn Thiên Đàng tới Thảm Gạch Mosaic Tax

Theo tác giả Emma Clark, ý niệm “Pairidaeza” bắt nguồn từ Hỏa giáo/Zarathushtra, quốc giáo của người Persia/Ba-Tư trong 13 thế kỷ (từ TK 6TCN- TK 7SCN). Tiếng Ba-Tư “Pairidaeza” sau rút ngắn còn “paridiz” qua tiếng Anh/Pháp là “paradise, paradis” thiên đàng, nơi không còn sợ hãi, lo âu, hối tiếc. Persian là dân tộc đầu tiên làm vườn tược công viên, mơ màng đó là cảnh thiên đàng vì họ sống ở vùng sa mạc Trung-Đông. Một trong bảy kỳ quan thế giới chính là khu Vườn Treo Babylone của người Ba-Tư vào thế kỷ 6TCN.

Nhiu tôn giáo, văn hoá trong vùng ln lượt mượn ý nim Vườn Ba-Tư “Pairidaeza” như Ki-tô giáo với vườn Eden và Hồi giáo với Vườn Chahar-bagh. TK 3TCN, đi đế Alexander sau khi chiếm Ai-Cp t tay người Ba-Tư lin mang ý niệm Vườn v Hy-Lp: từ lâu đài hoàng gia, dinh th, thư vin, vin bo tàng đến nhà quyn quí, thương nhân giàu có. Ngày nay du khách viếng lâu đài Versailles Paris, Hidden Garden Washington D.C đến Getty Villa California, Hoa Kỳ… không hề biết đó là tiếng vang vọng từ Ba-Tư tự ngàn xưa. Học thuật cổ điển và kinh điển như ở Ý hay Anh chỉ mới vỡ lẽ và tìm hiểu về vườn Ba-Tư đầu thế kỷ 20, trước nay chỉ nhận là từ “kiến trúc Hy-La”.

ThamGachMosaic_html_4790b17

Thiết kế Vườn Ba-Tư – Ảnh Dr. Persi, 2011, wiki.

UNESCO công nhận 13 Vườn Ba-Tư là di sản thế giới đều theo mô hình trên: một ở Spain, một ở Pakistan, hai ở Ấn-Độ và chín ở Iran (tên mới của xứ Persia/Ba -Tư từ 1935)

ThamGachMosaic_html_54553e18

Viện Bảo Tàng và Vườn Afif-Abad, Iran

Taj Mahal  n-Độ có vẻ quen thuộc với người Việt nhất, thi hào R. Tagore t “git l trên gò má thi gian”.

ThamGachMosaic_html_m2e61d36e

Hơn hai ngàn năm sau từ những cơn sóng vỗ bờ một mảnh Vườn Ba-Tư trôi dạt vào đất Saigon. Vườn Ba-Tư có sáu kiểu khác nhau với nhiều loại hoa văn. Thảm Gạch Mosaic Tax là kiểu vườn Chahar-bagh/Vườn Bốn Mảnh (chahar: bốn, bagh: vườn) nhà quyền quí dành tiếp giới ngoại giao, với bốn yếu tố chính trong tôn giáo Islam: Trời Đất Nước Cây thể hiện qua Mái Vòm, Vườn, Hồ Nước, Ngôi Sao.

Mái Vòm

Theo kinh Coran Islam/Hồi giáo, Vườn Chaharbaghmái vòm hình tròn tượng trưng cho không gian mà biểu tượng là một Ht Trai đặt trên bn tr ct. Đền đài từ Trung-Đông, Trung-Á, Ấn-Độ tới châu Âu đều có mái vòm. Giáo đường Blagoveselskyi ở Moscow xây năm 1484-1489 có chín mái vòm dát vàng.

ThamGachMosaic_html_m28cb8ff3

Photo ca Petar Milošević, 2009 wiki.

Nông dân Việt “Lạy Trời mưa xuống Lấy nước tôi uống Lấy ruộng tôi cầy…”, cư dân vùng sa mc nóng bng Trung Đông cũng coi mưa là “s sng” là lòng “thương xót” trời cao “gi xung” nuôi cây cỏ đất đai và thanh lc khu vườn sâu kín trong tâm hn”. Nghệ sĩ Islam cố gắng diễn tả những gì thượng đế “gi xung” nên đền thờ Islam đều làm theo hình vòm gắn Mosaic như trời xanh chi chít ngàn sao.

Theo tác giả Nguyễn Đức Hiệp, Magasins Godard ở Hà-Nội dựa theo thương xá Galeries Lafayette và La Samaritaine ở Paris có vòm trần cao.

ThamGachMosaic_html_m616b1d1f

Vòm trn Galeries Lafayette –Ẳnh ca Pinpin, 2005 wiki.

GMC Saigon cũng có vòm trần cao nhưng bị đập bỏ sau năm 1948 để cơi lên tầng nữa. Theo SATRA, mái vòm này sẽ được phục hồi …”Đi vi phương án bo tn bên ngoài, khi b cao 6 tng vi ba tng bên dưới (tương đương vi s tng ca tòa nhà năm 1924) được thiết kế mô phng các đường nét, nhp điu ca kiến trúc ban đu. Trên nóc tng 3 góc đường Lê Li và Nguyn Hu có mt mái vòm vi hoa văn gi li hình nh ca tòa nhà Grands Magasins Charner”. Thật là một tin vui nhưng cũng là một công trình đầy thách đố. Chúc SATRA thành công. Nếu tôi hiểu đúng, thì thương xá mới sẽ có ba lớp: lớp thứ nhất 3 tầng có mái vòm; lớp thứ hai 6 tầng; lớp thứ ba 43 tầng.

Vòm mi ca Thương-Xá Tax s là mt vòm tri vằng vặc đy sao hay thiên thn bay lượn? Hoa văn s khp vi ý nghĩa Vườn Hng hơn 2000 năm trước hay theo Art Décor năm 1924? Hay “riêng mt góc tri như ngôi sao chân Cu Thang Tax lc lõng vi khung cảnh: ý nghĩa, vt liu, kích thước ti màu sc khô cứng ta h mt vết dao đâm vào trái tim n thn m thuật Aphrodite khiến n thn kinh hãi bay mt không kp cài mt bông hng lên áo. Dù không có lnh ca n thn, ngôi sao té giếng này t trời rơi xuống nằm sảnh chính mà hồi nhỏ nhớ là không có.

 

ThamGachMosaic_html_1f482dd5

Ngôi sao ở tầng một Thương xá Tax, 09/2014

Vườn Hoa Hồng

Qua kinh, thơ, tranh, gốm và thảm dệt, ngh thut Islam thường xuyên nhắc tới nước, vườn hoa, bóng mát. Với người Ba-Tư dệt thảm là viết sử. Thảm là đền thờ thanh tịnh cho nghỉ ngơi và cầu nguyện. Thảm Ba-Tư nổi tiếng khắp thế giới. Lâu đài, thư viện, dinh thự, nhà giàu bắt buộc phải có Thảm Ba-Tư vì thảm không chỉ là trân ngoạn mà còn nói lên trình độ chủ nhân. Viện Bảo Tàng ở Pháp, Anh, Ý, Đức, Mỹ, Nga … đều lưu giữ Thảm Ba-Tư cổ.

ThamGachMosaic_html_m755c3a75

Thm dt Chahar-bagh Isfahan, Iran, tk 17

Kit tác “Rose Garden-Vườn Hng” thi sĩ Sa’di người Ba-Tư sáng tác năm 1258 nh hưởng văn hc Đông phương ln Tây phương mãi tới bây giờ. Người Ả-Rp chưng ct tinh du hoa hng t thế k 9 chỉ dành làm quà ngoi giao. Maroc, mi tháng năm có Hi Hoa Hng. Damascus, tên th đô ca Syria có nghĩa hoa Hng.

ThamGachMosaic_html_m7a9c110a

Thảm dệt hoa Hồng – Persian Art & Architecture 01/2016

Thm Gch Hoa Hng Mosaic Tax chính là một đền thờ: Vườn là nơi cu nguyn và Hoa Hng tượng trưng cho điều cao quí như hoa mc gia đám gai. ba Vườn Hng: hai Vườn hai bên cu thang mi Vườn có 35 bông hng; Vườn chính gia ni vi lu hai là mt hình cong tượng trưng cho thiên đàng, bao quanh hình ch nht tượng trưng cho trn thế. Lượn theo hình cong là bn bi hoa hng ln và bn bi hoa hng nh, hết thy 84 bông hng. Hàng lá màu xám xen gia nhng bi hng là cây ăn trái và rau cỏ, là bóng mát ca cây tùng cây thông tượng trưng cho người đàn ông. Con s Bn trong Chahar-bagh hàm ý bn hướng chính ca vũ tr, là trung tâm ca thế gii, là s vng chc ca trái đt, là bốn dòng sông nước, sữa, rượu và mật ong.  S tám có nghĩa con người đi qua by tng tri mi thy nơi thn tiên nht chính là “Thiên Đàng-Hasht Behesht”. Ba Thm Gch Mosaic có tt c 154 bông hng lát ba-chiu:

ThamGachMosaic_html_32052035

Mosaic trên Cầu thang Tax, toàn cảnh- Ảnh Alexandre Garel, Saigon, 09/2014

Hồ Nước

21 ô vuông hình Chữ Nhật giữa Vườn Hồng Lớn chính là “hồ nước” luôn hiện diện trong Vườn Điạ Đàng Chahar-bagh. Viện Bảo Tàng Getty Villa cũng có hồ nước này nhưng không nhận ra kiểu vườn Ba-Tư nên cho là hồ kiểu Địa Trung Hải.

ThamGachMosaic_html_m2bcd1f3c

H Nước Vin Bo tàng Getty Villa- Ảnh tác giả, California, 12/2015

Vườn Versailles ở Pháp được mô tả “kiểu Pháp cổ điển” dù mô hình in hệt mô hình vườn Ba-Tư. Năm 1668, kiến trúc sư André Le Notre đào một Kênh Lớn dài 1.670m ngang 62m dành cho Vua Louis XIV mùa hè rong thuyền mùa đông trượt tuyết, năm 1671 thành Venice gửi tặng Vua Louis hai Gondola.

ThamGachMosaic_html_311350dc

Vườn Versailles, Bn Nước tròn, bốn góc đối xứng, xa xa là kênh đào- nh Dr. Kaveh Farrokh -http://kavehfarrokh.com

Ở Saigon, người Pháp làm ngược lại. Kênh Chợ Vải 700m ngang 40m từ sông Saigon dẫn vào thành Gia-Định tàu bè hàng hóa tấp nập nên Kênh bị ô nhiễm tới mức cư  dân yêu cầu lấp. Sau 20 năm tranh cãi, năm 1887 nguời Pháp lấp Kênh làm thành đường Charner, người Việt gọi là đường Kinh Lấp tới năm 1956 đổi tên là Nguyễn-Huệ.

Nếu người Pháp làm đuờng Hàm-Nghi cho dân chuyển hàng hóa từ sông Saigon tới chợ Saigon, giữ kênh Chợ Vải thì Saigon có một Vườn Địa Đàng với hồ nước thiên nhiên thông với sông Saigon, giờ này có thể cho Gondola thứ thiệt dạo chơi. Hoặc chỉ lấp Kênh 500m, chừa lại 200m trước Bồn Nước ở Bùng Binh, Saigon sẽ có Vườn Địa Đàng: một hồ nước dài 200m, Bùng Binh, Vườn Hoa rồi tới Hôtel de Ville (tức Toà Đô Chính ngày nay là UBND), như mô hình của Vườn Địa Đàng Chahar-bagh. Thật tiếc, người Pháp đã bỏ lỡ cơ hội này. Tiếc hơn nữa, Bùng Binh phun nước nay cũng không còn. Saigon dần khô cạn?

Ngôi Sao

Trong vườn Islam bồn nước chảy róc rách là trung tâm với đài phun nước thường được đt trong mt hình tám cạnh. Số tám là hình thc hình hc chuyn tiếp gia vòng tròn tượng trưng cho tri và hình vuông cho đt. Hình ảnh này luôn gặp trong nghệ thuật Islam:

ThamGachMosaic_html_m81db497

Morocco Art & Architecture. nh Abdel Hafid, 01/2016

Hai bên cầu thang Tax, Vườn Hồng Nhỏ có hai hình vuông lồng vào nhau thành ngôi sao tám cạnh giữa vòng tròn cùng ý nghiã “tri tròn và đt vuông” trong Chahar-bagh:

ThamGachMosaic_html_m205f357b

Chưa bao gi trong lch s loài người đô th ln và đông dân cư như ngày nay. Càng đông càng mong mun thoát khi nhng khu vc bê tông đến những chốn hoang sơ hòng gặp mảnh vườn trong chính mình nơi không ai phá hy được. Thảm Gạch Mosaic Tax sẽ tồn tại để nhắc nhân gian về Vườn Điạ Đàng hoang sơ ấy?

Trần thị Vĩnh-Tường

Xin vui lòng ghi lại nguồn Link và phải có sự đồng ý của tác giả khi muốn đăng lại bài của www.khoahocnet.com

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s