Bùi Xuân Đán – Cattleya labiata, cây lan năm cũ

Theorchid.com

Sau khi tiện nội qua đời, nhận thấy rằng mình không còn đủ sức coi sóc vuờn lan , tôi đành phải thanh toán dần dần những cây lan mà vợ chồng tôi sưu tập bao nhiêu năm trời .

Mấy hôm nay trời California đổ lạnh, cơn mưa đầu mùa bắt đầu với những hat nhẹ như suơng làm cho bấu trời càng thêm ảm đạm tiếp theo là những trận mưa tuy không phải nặng hạt như mưa rào , nhưng kéo dài cả tuần lễ. Không thể ra ngoài đuợc tôi đành thúc thủ ở trong nhà. TV không có gì mới lạ toàn là quảng cáo cho mùa lễ Giáng Sinh sắp tới. Trong nhà lò sưởii chạy đều đều, mở máy nghe nhạc và những âm thanh xưa cũ mà lòng duờng như chùng hẳn xuống. Tôi rút vội một tờ trong những chồng báo cũ Orchids và Orchid Digest lẫn lộn với nhau để đọc cho đỡ buồn.

Theorchid.com
Theorchid.com

Trong tờ Orchids số tháng 9 năm 2008, hình ảnh của cây Cattleya labiata đã gợi cho tôi một kỷ niệm của những ngày còn ở Peoria, Illinois mùa đông lạnh giá. Vào khoảng đầu tháng 9 năm 1980 gì đó , khi có triển lãm hoa lan trong một chiếc nhà kính khá lớn thuộc công viên thành phố . Trong số hoa lan trưng bầy , vợ chồng tôi thấy có 2 cây Cattleya một cây hoan mầu tím, lưỡi tím đậm hơn và một cây cánh trắng và lưỡi có mầu tím nhưng cùng tên là Cattleya labiata .

Orchidonline.com
Orchidonline.com

Người bán hàng giải thích tuy cùng tên Cattleya labiata nhưng cây hoa tím là cây nguyên thuỷ, còn cây có hoa cánh trắng ,lưỡi tím chỉ là một biến dạng (semi alba ) mà thôi. Vợ tôi thích lắm nhưng hơi ngần ngừ vì chủ nhân cho giá hơi cao vào khoảng một ngày luơng của tôi và phải đợi hết ngày triển lãm mới mang cây về đuợc. Nhìn ánh mắt đầy vẻ ham muốn của nàng, tôi không ngại ngùng rút ngay chiếc chi phiếu điền giá tiền rồi đưa ngay cho ngừơi bán hàng. Mang về nhà chúng tôi mới thấy 2 cây lan này rất đáng giá. mỗi cây có 7-9 củ bẹ rất mạnh khoẻ . Hoa mầu sắc tuơi tắn hài hoà. Huơng thơm dịu ngọt tràn lan không những trong phòng khách mà còn len lỏi vào tận phòng ngủ của chúng tôi nữa .

Trong hai bài viết của A.A. Chatwick về cây lan này trong tờ Orchids tiết lộ nhiều tin tức khá hấp dẫn. Trong bài The Myth maker ( Ngừơi viết chuyện huyền thoại ) ông cho biết tác giả cuốn About Otchids- A chat , Frederick Boyle cho biết :

Vào năm 1818, William Swainson đã gửi từ Brazil một số duơng sỉ và rêu cho William Cattley ở Barnet, Anh quốc, tình cờ ngừoi ta tìm thấy một số cây lan dùng để độn thùng cho chặt . Những cây lan này bị vất bỏ duới đất, vài tháng sau đã nở ra nhưng bông hoa mầu tím tuyệt đẹp. Frederic Boyle cho biết rằng cây lan này đã đuợc tìm thấy ở giẫy núi Orgain gần Rio de Janeiro.

Thực ra vào thời kỳ 1818, không ai biết rằng Swainson đã tim thấy cây C.labiata ở đâu ? Mãi cho đến năm 1990 trong bài ” Sketch of a journey through Brazil 1817-1818 “( Sơ luợc về cuôc hành trình Brazil 1817-1818 ) Swainson mới tiết lộ chi tiết như sau :

Nhân một chuyến tìm lan thuờng lệ, một nhà thiên nhiên học ngứoi Anh , không phải là chính ông ta đã tìm thấy cây lan và gửi về cho Glasgow Botanic Garden chứ không phải gửi cho Cattley . Kiện hàng đã đuợc gửi đi từ Recife, môt hải cảng gần Brazil nhất và chính Botanic Garden mới gửi vài cây này cho William Cattley.

C. labiata var. alba
C. labiata var. alba

William Cattley là ngừoi đã thuê muớn John Lindley , một nhà khoa học mới 22 tuổi để sắp xếp các danh mục hoa lan . Năm 1821 John Lindley đặt tên cây lan hoa mầu tím này là Cattleya labiata để vinh danh ông William Cattley nguời đã trồng cây lan này nở hoa tại Anh quốc. Trong cuốn Collectinea Botanica , phụ bản số 33 , John Lindley mô tả rõ hình ảnh của cây Cattleya labiata. Sau đó cuốn sách đuợc lưu hành khắp Anh Quốc và Âu Châu , nên các nhà sưu tâp hoa lan ai ai cũng muốn có cây lan này. Nhưng không ai biết rõ Swainson đã tìm thấy cây lan ở đâu và ông ta đã biến mất trong rừng rậm tại đâu đó. Mãi cho đến 70 năm sau tức là năm 1889 , khi cả Cattley và Lindley đã qua đời ngừoi ta mới tìm thấy cây C. labiata tại Pernambuco , phía Bắc của Brazil chứ không phải ở Rio de Janero và truớc năm 1891 khoảng 25.000 cây lan đã đuợc bóc ra từ núi rừng Brazil để gửi sang Anh quốc.

C. labiata var coerula
C. labiata var coerula

Trong một bài khác cũng viết về cây C. labiata, AA Chatwick cho biết thêm chi tiết rằng sở dĩ trong khoảng 71 năm trời nhiều nhà buôn ở Anh, Pháp và Bỉ đã gửi nhiều ngừoi đến Brazil để tìm lan . Nhưng không thể nào tìm thấy cây C. labiata ở Rio de Janeiro là vì ngứoi ta đã phá rừng để trồng cà phê và hoa mầu khác. Còn Swainson lúc đó đang ở New Zealand nên không ai tìm hỏi ông ta đuợc . Năm 1889 , Moreau một nhà côn trùng hoc ngừoi Pháp gửi một số ngừoi đến Brazil để tìm các mẫu côn trùng, vì biết Moreau cũng thích hoa lan nên họ đã gửi cho ông 50 cây lan hoa mầu tím tìm thấy ở Pernambuco . Khi nhà buôn lan danh tiếng Frederick Sander tới thăm, Moreau mới biết đó là cây C.labiata. Vì không có ý định thuơng mại cho nên Moreau đã nói cho Frederic Sander biết địa điểm tìm thấy cây lan .

 C. labiata
C. labiata

Cây Cattleya labiata là môt giống lan tuyệt diệu vói những củ bẹ rất mạnh. Lan ưa nhiệt độ ban ngày vào khoảng 85F hay 29.4 C và 58F hay 14.4 C vào ban đêm . Mỗi dò nở ra 4-5 hoa to khoảng 12-15 phân. Huơng thơm dễ chịu và trên môt tháng mới tàn. Hoa có nhiều mầu sắc từ tím nhạt cho đến tím sẫm, nửa trắng nửa tím ( semi alba) hay mầu hơi xanh duơng ( coerula ). Lan bắt đầu nẩy mầm non từ tháng giêng , nếu tăng truởng đúng mức sẽ mọc thêm mầm mới vào đầu tháng 6 và cả hai sẽ nở hoa vào mùa thu. Vào tháng 7 khi ngày ngắn, đêm dài nụ hoa bắt đần thành hình trong vỏ bọc ( sheath) một đôi khi có vỏ bọc kép. Sự kiện này chỉ xẩy ra cho giống C. labiata và C. warneri hay những cây đã lai giống từ 2 cây này mà thôi. Nhận thức đuợc nguyên tắc này các nhà trồng lan thuơng mại đã cho lan nở hoa bất kể vào mùa nào. Sau khi hoa tàn hãy bớt tuới nguớc , giữ cho lan khô ráo và để vào chỗ có nhiều ánh sáng để cây sẽ cho những mầm non khoẻ mạnh vào mùa xuân.

Ngày nay trong nhà kính của các vuờn lan thương mại không còn đầy rẫy những cây C. labiata như truớc nữa và cây lan này chỉ có thể tìm thấy trong bộ sưu tập của những ngừoi ưa thích những loài lan nguyên thuỷ. Cũng vì vây mà những cây lan nguyên thuỷ thuờng cao giá hơn những cây đuợc sản xuất ra một loạt hàng trăm ngàn cây.

Tôi nhớ rằng đã mang 2-3 cây lan này tặng cho hội bán đấu giá gây quỹ. Không biết rằng những ai đang là sở hữu chủ mới ? Nếu lan có nở hoa vào mùa thu tới , xin vui lòng mang tới hội để chúng ta cùng thuởng thức vẻ đẹp của cây lan năm cũ.

12-2010

GHI CHÚ AA Chatwick Sr. đã trồng lan Cattleya từ năm 1943 và là chủ vuờn lan tai 520 Meadowlark lane , Hokessin, Delaware 19707. Ông đã viết nhiếu bài về các cây Cattleya mossiae, C. aurea, C. warcewiczii v.v.v. và là ngừơi đã vinh danh bà Obama với một cây lan, xin xem bài ” LC Michelle Obama ” trên trang hoalanvietnam.org.

Xin vui lòng ghi lại nguồn Link khi muốn đăng lại bài của www.khoahocnet.com

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s