Nguyễn Văn Nghệ – THẦN TÍCH PHẤN NHĨ QUỶ VƯƠNG THẦN NỮ VÀ MIẾU CÂY ME

mat tien mieu cay meỞ chương 6 : “ Những nơi thờ phụng” trong tác phẩm “ Xứ Trầm hương” có viết về Miếu Cây Me như sau: “Miếu thuộc địa phận thôn Phú Ân Nam, cách miếu Cây Dầu Đôi vài trăm thước, bên cạnh đường Quốc lộ I.
“ Thờ Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ, nhưng vì nằm dưới gốc cây me cổ thọ nên gọi là Miếu Cây Me”; “Miếu Cây Me linh có tiếng. Đi ngang qua, kẻ ngồi xe ngựa, phải xuống xe ngựa, kẻ đi bộ phải lấy nón cúi đầu”(1).
“ Miếu Cây Me linh có tiếng”, nhưng khi hỏi đến sự tích vị thần được thờ trong miếu là Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ thì chẳng ai biết cả , ngay cả Quách Tấn và chỉ được trả lời một cách chung chung là : Bà là một vị thần hung dữ (có lẽ người ta thấy có chữ “ Quỷ” nên kết luận như vậy!). Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ được người dân Khánh Hòa gọi tắt là “ Bà Phấn”.
Miếu Cây Me nằm cạnh Quốc lộ I về phía tay phải tính từ bắc vào nam (vị trí miếu nằm khoảng giữa đoạn đường Cây Dầu Đôi và cầu Sông Cạn –nay gọi là cầu Trần Quí Cáp). Trước đây miếu thuộc xã Diên An , nay thuộc Thị trấn Diên Khánh.
Trong tác phẩm “Đình Nam Bộ Xưa & Nay” của tác giả Huỳnh Ngọc Trảng ghi : “ Một số miếu thờ Ngũ Hành nương nương bên cạnh các ngôi đình vùng Bình Chánh (TPHCM) tòng tự Hồ Ly tinh và Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ” và ở cuối trang ,tác giả chú thích: “Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ: Có lẽ là một loại ác thần gốc Bà la môn giáo của người Chăm đã bị Việt hóa, thờ ở vùng Phú Yên – Khánh Hòa” (2)
– Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ là ai vậy?
Với cách giải thích về sự tích Phấn Nhĩ Quỷ vương thần nữ của nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng làm tôi không hài lòng. Tôi quyết tâm tìm cho cho đến nơi đến chốn. Nhân đọc được đạo sắc phong cho Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ ở đình Hội Xương thuộc xã Suối Hiệp , huyện Diên Khánh ,tỉnh Khánh Hòa được ban cấp vào ngày 25/05/năm Khải Định thứ 9 (1924) thì tôi mới được tiếp cận chữ “Phấn” viết bằng chữ Hán. Theo Hán Việt tự điển của Thiều Chửu có tất cả hai chữ cùng đọc âm “phấn” nhưng viết nét chữ khác nhau.Chữ “Phấn” trong Phấn Nhĩ Quỷ vương thần nữ thuộc bộ “Đại” (bên trên là chữ “Đại”, dưới chữ “ Đại” là chữ “Chuy”, dưới chữ “Chuy” là chữ “Điền”) và Thiều Chửu đã giải thích chữ “Phấn”: Chim dang cánh bay. Chim to sắp bay, tất dang cánh quay quanh mấy cái rồi mới bay lên gọi là phấn.
Tôi tìm đọc cuốn “ Tìm về cội nguồn chữ Hán” của Lí Lạc Nghị để xem giải thích chữ “Phấn” theo giáp cốt văn trong chữ Hán như thế nào và bên dưới những hình ảnh giáp cốt văn , tác giả giải thích: Có người bắt một con chim cho vào bên trong áo giữ, chim này đang vỗ cánh muốn bay về đồng ruộng. Nghĩa gốc là “loại chim vỗ cánh bay cao trên trời”(3) Qua các giải thích trên ta có thể tạm kết luận là Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ có liên quan đến loài chim. Trong một chuyến đi Đà Nẵng tôi có dịp đến thăm miếu Bà Hàm Trung. Miếu xưa thuộc ấp Hàm Trung ,làng Xuân Thiều, huyện Hòa Vang (nay thuộc tổ 18, phường Hòa Hiệp Nam, quận Liên Chiểu, Đà Nẵng), miếu được dựng bằng vật liệu kiên cố vào năm Tự Đức thứ 15 (1862) và thờ hai vị thần nữ. Theo như thần vị ghi bằng chữ Hán ở trong miếu ,đó là:
– Hồ Ly Cửu Vĩ tiên nương thần vị tiền.
– Phấn Nhĩ Quỷ Vương tiên nương thần vị tiền
Theo lời kể của người dân trong vùng : Hồ Ly Cửu Vĩ tiên nương (Cáo 9 đuôi tu luyện thành tiên nữ) và Phấn Nhĩ Quỷ Vương tiên nương( Chim xù lông, tu luyện thành vương ,trấn giữ cõi quỷ) là hai chị em và là đấng bảo trợ cho dân làng. Xưa làng Xuân Thiều là một vùng đất hoang vu đầy chướng khí, rừng cây rậm rạp , có nhiều thú dữ. Những người đầu tiên đến khai khẩn vùng đất này gặp lắm hiểm nguy, hằng ngày phải chống chọi với thú dữ, bệnh tật hoành hành khiến nhiều người ốm đau ,chết chóc. Dân làng khấn nguyện thần linh phù hộ để họ vượt qua những khó khăn đang bao quanh họ. Vào một đêm nọ dân làng thấy một con cáo 9 đuôi từ trong hang chui ra và một con chim lông xù từ trên núi bay về và biến thành hai người phụ nữ xinh đẹp. Hai bà trừ khử thú dữ và chữa bệnh cho dân trong làng. Sau đó không ai thấy hai bà nữa, kể từ đó trong làng được bình yên. Dân làng tin là tiên nương trên trời xuống giúp nên lập miếu thờ.
Tín ngưỡng thờ Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ ở Khánh Hòa là do những cư dân từ miền ngoài mang vào khi đến định cư ở vùng đất Khánh Hòa.
– Những nơi thờ Phấn Nhĩ Quỷ Vương ở Khánh Hòa
Ngoài Miếu Cây Me như Quách Tấn đã viết , trong tỉnh Khánh Hòa còn có các nơi thờ Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ:
– Miếu Thanh Tự Trung (còn gọi là Miếu Vuông), thuộc xã Diên An ,huyện Diên Khánh.
– Miếu Bà Cư Thạnh , thuộc thôn Cư Thạnh ,xã Suối Hiệp, huyện Diên Khánh.
– Miếu Bà Hội Xương ,thuộc làng Hội Xương , xã Suối Hiệp, huyện Diên Khánh.
– Miếu Rù Rì, nay thuộc làng Văn Tứ ,xã Cam Hòa , huyện Cam Lâm .Sau khi theo Trần Bá Lộc ra Khánh Hòa đàn áp phong trào Cần vương ở tỉnh Khánh Hòa năm 1886, Aymonier đã cho xuất bản tác phẩm Notes sur l’Annam (Ghi chép về xứ An Nam) ,trong phần viết về đoạn đường giữa trạm Hòa Do và trạm Hòa Tân như sau: “Enfin on atteint un petite village très ombragé que les Annamites du Khánh Hòa appellent Trong Bong où est une petite pagode appelée Rù Rì” ( Sau cùng người ta đến một ngôi làng nhỏ, nhiều bóng mát mà những người An Nam ở Khánh Hòa gọi tên Trong Bong (4), nơi đó có một ngôi miếu nhỏ có tên Rù Rì) (5). Sau năm 1954 không ai bảo quản nên miếu Rù Rì trở thành phế tích ,chỉ còn các bức vách chung quanh và đôi câu đối viết trên cột
– Hộ quốc tí dân vi đức kỳ thịnh hỹ
– Hãn tai ngự hoạn hữu công tất tự chi
Cách nay khoảng vài năm phế tích ấy đã được san ủi để xây dựng Trường Tiểu Học Cam Hòa 1- Điểm Văn Tứ.
– Những lệch lạc trong việc thờ tự Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ.
Miếu Bà Cư Thạnh (xã Suối Hiệp) là miếu thờ Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ, miếu có sắc phong và trong miếu có thần vị ghi danh hiệu của thần nữ nhưng không biết vì lí do gì mà cách nay khoảng vài năm trước miếu đắp dòng chữ “ Miếu Thiên Y” bằng vật liệu xi măng, phía trước thần vị Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ lại đặt một tượng Bà Thiên Y. Miếu Thanh Tự Trung cũng vậy, tuy không đắp chữ Miếu Thiên Y , nhưng bên trong cũng thiết đặt tượng Bà Thiên Y. Người xưa rất trọng thuyết “ Chính Danh” bởi vì “danh chính ngôn thuận”. Miếu Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ thì thờ Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ chứ không thể thờ Thiên Y được hoặc ngược lại.
– Miếu Cây Me xưa và nay
Miếu Cây Me được kiến tạo vào năm 1885 và đã qua 3 lần tái thiết: Tái thiết lần 1 không rõ năm ; lần2 vào năm 1960; lần 3 vào năm 2002.
Miếu Cây Me trước đây có sắc phong nhưng bị thất lạc trong thời chiến tranh. Do không hiểu thần tích của Phấn Nhĩ Quỷ vương thần nữ nên các bô lão trong khu vực chung quanh miếu Cây Me cho rằng Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ chính là nữ tướng Bùi Thị Xuân thời nhà Tây Sơn. Tướng của nhà Tây Sơn làm sao được thờ tự công khai trong suốt dưới triều nhà Nguyễn?
Ở ngay góc sân bên phải của Miếu Cây Me trước đây có một cây me cổ thụ đến mùa ra hoa , hoa rơi đầy sân và cộng với sự linh thiêng của ngôi miếu nên khi tái thiết đợt 2 , một nhà Nho ở đất Diên Khánh cho đôi câu đối bằng chữ Hán rất hay viết trên hai cột trước miếu(đôi câu đối ấy tồn tại cho đến năm 2002) :
-Miếu mạo kỷ niên lai, cổ thụ đình tiền hoa như cẩm
– Oai linh thiên cổ tại, hành nhân lộ thượng khẩu thắng bi
Tạm dịch : Miếu mạo bao năm nay, cổ thụ (cây me) trước sân hoa như gấm/ Oai linh ngàn năm vẫn còn, người đi trên đường miệng khen còn hơn bia đá.
Năm 2002 Miếu Cây Me được tái thiết đợt 3 và do mở rộng Quốc lộ nên cây me cổ thụ không còn nữa , Ban tái thiết miếu không dùng lại đôi câu đối ấy nữa và anh Võ Nhân, một người am tường chữ Nho đã cho đôi câu đối để thay thế :
– Nhai đồ quảng tịch, hành nhân chiêm ngưỡng tán anh linh
– Miếu hiệu do tồn, cổ thụ hình dung lưu kí ức
Tạm dịch ( Đường sá mở rộng , người đi đường chiêm ngưỡng miếu , khen ngợi là anh linh/ Tên miếu vẫn còn( Cây Me đã chặt mất), nhưng hình dáng cây me cổ thụ vẫn còn lưu trong kí ức ) .
Tiếc thay đôi câu đối chỉnh niêm luật, ‎nội dung thâm thúy không được Ban tái thiết dùng mà lại sử dụng đôi câu đối không đúng luật đắp trên hai cột giữa trước miếu:
– Đình tiền lộ quảng cây me lưu miếu tích
– Ấp nội nhân đồng tái thiết đáp thần ân
Về cách thờ tự trước thời điểm tái thiết miếu lần 3 vào năm 2002 so với hiện nay cũng có khác nhau. Trước khi tái thiết lần 3 , trong miếu có tất cả 5 bàn thờ và tất cả đều ghi bằng chữ Hán. Bàn thờ chính giữa thờ Phấn Nhĩ Quỷ vương thần nữ với chữ “Thần” ; bên tả của bàn thờ chính giữa là bàn thờ Tam Giáo Tổ Sư; bàn thờ bên hữu của bàn thờ chính giữa là bàn thờ Ngũ Phương Thổ Công; bàn thờ vách phía đông là bàn thờ Tiền Hậu Bối; bàn thờ vách phía tây là bàn thờ Âm Cô Hồn.
Sau khi tái tiết năm 2002 ,trong miếu vẫn 5 bàn thờ nhưng có sự thay đổi : Bàn thờ chính giữa vẫn là bàn thờ Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ; bên tả bàn thờ giữa là bàn thờ Tam Giáo Đạo Sư (trước đây là chữ “Tổ” nay thay bằng chữ “Đạo”), bên hữu bàn thờ giữa là bàn thờ Tả Hữu Chi Thần; bàn thờ vách phía đông là bàn thờ Tiền Hậu Bối Linh; bàn thờ vách phía tây là bàn thờ Quản Cuộc (Cục) Thổ Công.
Như vậy hiện nay trong miếu thêm bàn thờ Tả Hữu Chi Thần và bỏ bớt bàn thờ Âm Cô Hồn. Theo nhận xét của tôi thì đây là lần đầu tiên tôi thấy Tả Hữu Chi Thần cùng chung một bàn thờ. Người xưa đặt ra cách thờ tự rất có ‎í nghĩa. Tả Hữu không thể cùng chung trên một bàn thờ . Nếu cùng chung trên một bàn thờ thì Tả/ Hữu của ai? Vả lại người xưa quan niệm : “ Tả hữu bất đồng danh phận”. Trong tất cả đình , miếu ở Khánh Hòa khi thiết lập bàn thờ tả ban, hữu ban thì bên tả bàn thờ chính giữa là bàn thờ Tả Ban Liệt Vị; bên hữu bàn thờ chính giữa là bàn thờ Hữu Ban Liệt Vị.
– Nét đẹp văn hóa tâm linh của người Việt
Câu chuyện Tả quân Lê Văn Duyệt bị Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ quở phạt khi đi ngang qua miếu Cây Me mà không chịu xuống võng được Quách Tấn ghi lại, nếu là người am tường lịch sử họ sẽ cho câu chuyện ấy hoàn toàn được bịa đặt. Bởi vì Tả quân Lê văn Duyệt mất năm 1832 mà Miếu Cây Me mãi đến năm 1885 mới được kiến tạo. Tuy vậy câu chuyện ấy vẫn lưu truyền theo dòng thời gian mà không bị đào thải. Tác giả câu chuyện ấy không chú trọng mốc thời gian mà chỉ chú trọng nội dung câu chuyện để giáo dục hậu thể bài học tôn kính những nơi thờ phụng: Cho dù có làm quan to đến đâu đi nữa nhưng khi đi ngang trước những nơi thờ tự phải có thái độ tôn kính. Tỏ thái độ tôn kính khi đi ngang qua những nơi thờ tự tôn giáo, tín ngưỡng là nét đẹp văn hóa tâm linh của người Việt . Song nét đẹp văn hóa tâm linh ấy dường như biến mất trong thời đại chúng ta đang sống. Nhiều nơi thờ tự bị xâm phạm không còn cảnh trang nghiêm ,linh thiêng như trước đây nữa . Người đi đường khi nhìn vào Miếu Cây Me sẽ thấy ngay trước miếu có một quán nước che chắn làm mất đi vẻ mỹ quan của miếu, khiến người đi đường không thể nào “ chiêm ngưỡng tán anh linh” được!
Cùng chung tay giữ gìn cảnh quan những nơi thờ tự luôn xanh- sạch- đẹp và trang nghiêm cũng là thể hiện nét đẹp trong đời sống văn hóa tâm linh của người dân Việt trong thời hiện đại.

Nguyễn Văn Nghệ
Tổ dân phố Phú Lộc Tây 1- Thị trấn Diên Khánh
Tỉnh Khánh Hòa

Chú thích:
1- Quách Tấn, Xứ trầm hương, Nxb Văn học nghệ thuật Khánh Hòa, trang 235-236.
2- Huỳnh ngọc Trảng& Trương Ngọc Tường, Đình Nam bộ xưa&nay, Nxb Đồng Nai, trang 142.
3- Lí Lạc Nghị, Tìm về cội nguồn chữ Hán, Nxb Thế Giới ,Hà Nội 1997, trang 833.
4- Địa danh Trong Bong. Dân địa phương ở xã Cam Hòa nơi có phế tích miếu Rù Rì gọi là Đồng Bông.
Theo Hoàng Việt nhất thống dư địa chí của Lê Quang Định soạn xong năm 1806 gọi địa danh ấy là Bồng Bông.
5- Étienne Aymonier, Notes sur l’Annam (deuxième partie Le Khanh Hoa) , Saigon Imprimerie Coloniale 1886, page 16.( Ghi chép về xứ An Nam- Phần 2 Khánh Hòa).

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s