Hồ Đắc Duy – Hà Giang (Tập số 4)

image001TÀI NGUYÊN RỪNG

Đất thì thừa dân cư thì ít

Tài nguyên rừng ở miệt Hà Giang

Nhất là ở huyện Bắc Quang

Vị Xuyên, Bắc Mế, Đồng Văn còn thừa

 

Rừng nguyên sinh, rừng chưa khai thác

Khu rừng già có các loại cây

Lim, Trắc, Gụ, Gõ các loài

Lát hoa, Sưa, Sến, Táu, Trai còn nhiều

 

Tây Côn Lĩnh còn nhiều động vật

Voọc má trắng, gấu ngựa, mèo rừng

Hổ vằn, báo đốm, chim công

47 loài thú trong vùng Hà Giang

 

image007Loài gia cầm ngỗng, ngan, gà, vịt

Loại gia súc lấy thịt heo, cá

Chó mèo lo việc giữ nhà

1220 Trâu, bò, dê núi, cũng là vật nuôi

 

Con vật nuôi nơi nào cũng có

Nhưng tùy vùng có chỗ khác nhau

Đồng bằng khác với vùng cao

Tinh khôn môt lẽ, tính là khác xa

 

Chó Hơ Mông lông đen mà ngắn

Chó tây bắc lông trắng mà xù

Phú Quốc lông mướt màu nâu

Săn bắt phía trước, mặt sau giữ nhà

 

Có loại gà Hơ Mông đặc sản

Thịt màu đen, xương cũng màu đen

Thịt ngon vừa ngọt lại mềm

Thả rong hoang dã khó tìm đâu ra

 

image008Ở núi xa nơi vùng Quảng Bạ

Có dê rừng núi đá cao nguyên

Ở vùng thung lũng Vị Xuyên

Dê rừng lác đác vùng ven núi đồi

 

Chăn nuôi là nguồn lợi lớn

Nghề nuôi bò Khuông Lũng người Mông

Nuôi trâu, nuôi ngựa người Nùng

Trong vùng nhiều cỏ Xín Màn Quảng Nguyên

 

Lợn lông bò cao nguyên Nấm Dẩn

Loại lợn này to lớn nhất nhì

Lợn Mán thịt lại ngon ghê

Dân vùng núi đá rất mê loại này

 

image011Ngựa được nuôi ở vùng núi đá

Trên cao nguyên vùng đá Vị Xuyên

Cỏ non trên dãy thảo nguyên

Là thức ăn chính cho riêng loại này

 

Loại bạch mã mới đây nuôi thử

Lai giống cũ sinh nở nhiều hơn

Chăn nuôi tính kế bán buôn

Mang về lợi nhuận cho dân được nhờ

 

NÔNG SẢN VÀ CÂY LƯƠNG THỰC

Cây lương thưc lúa ngô khoai sắn

Loại nông sản đậu ván mè đen

Trồng nhiều ở các vùng ven

Dọc theo khe suối và triền đồi cao

 

Loại giống lúa miền cao sẵn có

Là lúa tẻ gạo đỏ nếp râu

Nếp núi kháng được rày nâu

1260 Lúa tẻ khẩu mạng vùng cao dễ trồng

 

Ruộng bậc thang nên trồng lúa đá

Lúa Già Diu của xã Xín Mần

Loại này ít nước ít phân

Dễ chăm sóc lúa khi cần bón phân

 

Lúa khẩu quẹt các chân ruộng thấp

Ruộng bậc thang lúa khâu pơ cù

Khẩu phay mảy ở ruộng sâu

Những loại giống ấy thất thu dễ dàng

 

Củ khoai lang, khoai từ, khoai tía

Hạt đậu xanh sơn điạ Hà Giang

Đậu xanh to hạt mà tròn

Khoai mài trong rú củ thon mà dài

 

CÂY GIA VỊ

Cây gia vị vùng nào cũng có

Cây tỏi, cây gừng, tiêu sọ, hành tây

Rau răm, húng quế, rau mùi

Lá thường gói thịt ớt tươi mắn chà

 

Củ gừng cay con gà cục tác

Rau ram hột vịt, tép sả bò kho

Thì là kinh giới, tía tô

Rau thơm, diếp cá, thịt bò tái chanh

 

Lá chanh non múi ốc thơm phức

Tô canh chua rau rút giòn giòn

Cải cúc thác lác thật ngon

Củ riềng hoang dại thịt hon tuyệt vời

 

Có nhiều loài dưa cà ăn được

Cà dái dê cà pháo dầm tương

Cà dĩa màu trắng hườm hườm

Văt chanh trộn tỏi mắm chưng thêm vào

 

Quà cà tím nên xào với tỏi

Rưới mỡ hành chín tới mà ăn

Món này dân dã mà thanh

Mồng tơi tôm sống cũng bằng mà thôi

 

TÔM CÁ THỦY SẢN

Cao nguyên này đầu nguồn của nước

Nước từ khe từ suối chảy vào

Đổ xuống sông Gấm dưới sâu

Bao nhiêu tôm cá tụ vào nơi đây

 

Lưu vực này có thể tìm thấy

Các loài thủy sản có vảy nơi đây

Cá chép, cá lóc, cá giầy

1300 Cua đinh cua đá, từng bầy cá măng

 

Nhiều loại cá giá thành cao ngất

Cá dầm xanh khó bắt vô cùng

Cá anh vũ đặc biệt thơm ngon

Chình hoa chình nghệ chình mun, chạch vàng

 

Nơi ao hồ đầm hoang ruộng lúa

Nơi lòng khe vũng suối ao tù

Những nơi có nước vực sâu

Cá trê cá lóc cá rô, lươn rừng

 

CÁC LOÀI THÚ

Tỉnh Hà Giang nhiều rừng lắm núi

Có rất nhiều khe suối tự nhiên

Thú rừng hoang dã cao nguyên

Nhiều loài hung dữ ở miền đá vôi

 

Nhiều đàn voi trong khu rừng rậm

Sống dưới chân núi Cấm Hà Giang

Bây giờ diệt chủng vì săn

Hay là diệt chủng thức ăn không còn

 

Con hổ vằn cao nguyên núi đá

Sống trong rừng Quảng Bạ Đồng Văn

Giờ đây chẳng thấy cọp vằn

Hay là bị giết vì săn qua nhiều

 

Loài Sơn dương hay leo núi đá

Sống quanh rừng hoang dã Vị Xuyên

Bắt về thuần hóa gầy nên

Nhiều bầy dê núi đầu tiên vùng này

 

Nghề chăn nuôi động vật hoang dã

Hiện tại là còn quá sơ khai

Nên chăng cần phải triển khai

Nhanh tay nghiên cứu đề tài này thôi

 

Thú trên cây thuộc loài linh trưởng

Voọc má trắng, khỉ, vượn, heo rừng

Nhiều bầy khỉ xám sống chung

Hươu, nai, cheo, mễn, chồn hương, gà rừng

 

Đàn trâu rừng quanh đàm nhiều cỏ

Loài thỏ trắng đào củ đề ăn

Bụi cây đất ẩm nhiều trăn

Mai gầm, hổ đất, thằn lằn, kỳ nhông

 

Giống rái cá bờ sông mép nước

Loài ếch nhai da mướt mà trơn

Cóc rừng, nhái bén, ễnh ương

Nhiều loài động vật trong rừng nguyên sinh

 

DU LỊCH – LỄ HỘI

Đi du lịch nhiều nơi để đến

Chùa Sùng Khánh nơi đến đầu tiên

Đồng Văn núi đá cao nguyên

Núi Tây Côn Lĩnh, Cô Tiên Bản Mào

 

Hang Tùng Bá vòm cao thạch nhũ

Suối nước khoáng thành cổ Cát Tường

Rừng nguyên sinh ở Minh Tân

Suối trong nước nóng Quảng Ngần Vị Xuyên

 

Vùng cao nguyên có nhiều lễ hội

Lễ Sài Sán của tộc Hờ Mông

Gioóng Boọc là lễ xuống đồng

Đông nhất là lễ Lồng Tồng Hà Giang

 

Những trò chơi dân gian thường thấy

Trò nhảy lửa, trò đẩy bằng tay

Ném côn, bắn nỏ, đu quay

Leo dây, phi ngựa, đánh quay, chơi cờ

 

Hát giao duyên câu hò điệu múa

Tiếng khèn tre cho lúa trổ bông

Đàn môi, đàn tính, trống đồng

Âm thanh kỳ diệu khắp vùng cao nguyên

 

Tiếng sáo trúc tiến khèn dân dã

Thổi hồn vào cho đá nở hoa

Nặng tình trong tiếng dân ca

Cồng chiêng chóe trống mặn mà nước non

 

ẨM THỰC

Ẩm thực miền cao nguyên núi đá

Kiểu ẩm thực rất lạ nơi đây

Vườn đào hoa nở trắng cây

1100 Cành hồng rực rỡ rượu bày mời nhau

 

Bát rượu ngô thức uống đặc biệt

Loại ngô này mọc tít trên cao

Hồng Mi men lá trộn vào

Cáng cuông, Chà lác bột ngô hột vàng

 

Mẻ đem chưng ủ bằng men lá

Bốn năm ngày khi đã dậy men

Củi rừng lửa nhẹ tay quen

Rượu thơm ngào ngạt, rót đem vô vò

 

Là sơn tửu vùng cao núi đá

Nửa bát rồi hồn thả lên mây

Nhẹ êm, men lá ngất ngây

Ít cay vị ngọt mấy ngày còn thơm

 

Rượu ngô này uống chung đồ nhắm

Miếng thắng cố cho đậm mùi thêm

Thịt mông xương ngựa thật mềm

Là đồ đặc sản của miền Hà Giang

 

Cơm gạo mới cải ngồng rất lạ

Đọt cải ngồng núi đá giòn tan

Đọt non lấm tấm hoa vàng

Đến khi luộc chín thơm lừng dĩa rau

 

Trái dưa mèo như đầu chuột bạch

Đậu Hà Giang xanh mướt mà thơm

Ăn vào sừng sựt giòn giòn

Thật là dân dã mà ngon lạ lùng

 

Gơi dưa mèo heo rừng xắt nhỏ

Trộn cho đều thêm tỏi cho thơm

Ớt đỏ đánh cả nồi cơm

Của ngon vật lạ nào hơn món này

 

Tôm suối xào dậy mùi thơm phức

Trộn lá chanh thêm chút hành tây

Xào qua đảo lại đều tay

Ăn khi còn nóng mùi bay khắp nhà

 

Người từ xa đến vùng biên giới

Thịt heo rừng ướp tỏi nướng than

Khói bay bếp nướng dễ làm

Xây chừng mấy chốc dựa lưng vào tường

 

Thịt xông khói làm theo kiểu khác

Thịt mông, vai và các phụ gia

Ướp xong để thịt khô ra

1140 Gác lên xông khói tuần qua mới dùng

 

Giống lợn Mường nhỏ con thơm thịt

Khi luộc chín thì thịt rất ngon

Chỉ ba, bốn kí một con

Cắp nách một cặp món ngon khó tìm

 

Trái vả rừng nằm im dưới gốc

Hái về nhà muối xóc làm chua

Mùa hè khi trái chín vừa

Mùi thơm vị ngot vừa chua vừa bùi

 

Rau cái mèo uôiu uôiu chín tới

Xào với tỏi thêm muối vừa ăn

Thịt gà bóp với rau răm

Chuối rừng lột vỏ ngâm làm đồ chua

 

Quả tràm ỏm lúc vừa mới chín

Trái quả thảo hái chín trên cây

Đem về ướp muối dài ngày

Đến mùa giá rét qua ngày phòng xa

 

Để ướp thịt chút xíu mà thôi

Đặc biệt thơm thịt cả ngày

Hương nồng thấm đậm vị cay còn hoài

 

Cây dổi này mọc vùng núi đá

Trên đỉnh cao núi bạc non xa

Trăm năm cây mới nở hoa

Đường đi lắc lẻo khó mà tới nơi

 

Quả trám ỏm thức ăn dân dã

Lúc mùa đông băng giá tràn về

Lạnh lung bông tuyết sơn khê

Mâm cơm bếp lửa lạnh tê cả người

 

DI TÍCH DANH LAM THẮNG CANH

Đất Hà Giang nhiều nơi cảnh đẹp

Núi và rừng đầy nét hoang sơ

Đồng Văn, Mèo Vạc, Lũng Hồ

Đèo cao dốc đứng sương mù chung quanh

 

Dải núi xanh triền dốc xuôi mái

Trên đồi cao tam giác nở hoa

Bạt ngàn dưới lũng Sủng Là

Vàng bông hoa cải mượt mà lá xanh

 

Tím hoa cà của cành tam giác

Trắng màu hồng của các nụ bông

Sắc hoa nét đẹp vô cùng

Ngàn hoa nơi chốn Lũng Phùng Hà Giang

 

Dinh họ Vương, từ trên nhìn xuống

Giữa một vùng thung lũng đèo heo

Dinh cơ của vị vua Mèo

Kiến trúc lẫn lộn hướng theo nước người

 

Kiểu kiến trúc vừa lai của Pháp

Vùa lai Tàu khuôn rập Hơ Mong

Dinh cơ có 64 phòng

Vật liệu xây dựng gỗ thông, đá rừng

 

Căng Bắc Mế là đồn lính Pháp

Là căn cứ ở đất Yên Cường

Đồn này là chỗ đóng quân

Chặn đường tiếp tế dân quân nước mình

 

Động suối tiên lung linh cảnh sắc

Động nằm về phía bắc Hà Giang

Trong động có suối nước trong

Có làng văn hóa người Nùng, người Dao

 

Hang Phương Thiên lối vào ấn tượng

Lối vào hang theo hướng đông tây

Vùng này có lắm trái cây

Mận lê cam táo trước quầy vào hang

 

Hang Hàng Lò là hang rất đẹp

Có hang dơi có nét hoang sơ

Quanh co suối chảy đường vô

Hai bên thạch nhũ bất ngờ hiện ra

 

Ruộng bậc thang nhìn xa rất đẹp

Ruộng từng hàng khuất nẻo chân mây

Lượn quanh mấy dãy ruộng cày

Vàng hoe thảm lúa chiều say nắng tà

 

Vùng Quảng Bạ nhìn qua Bắc Mế

Từ Đồng Văn về phía Vị Xuyên

Bậc thang xanh lúa cao nguyên

Vòng quanh chân núi lên triền đất cao

 

Chùa Sùng Khánh xây vào thế kỷ

Thời Dụ Tông (1342) thuộc kỷ nhà Trần

Có chuông được đúc bằng đồng

Hiện nay còn giữ được chuông xưa này

 

Chùa Bình Lâm lâu nay vẫn giữ

Một quả chuông đúc thuở Nhân Tông (1295)

Hìinh lân được đúc quai chuông

Hoa văn họa tiết đặc trưng vô cùng

 

Trong bài minh rõ ràng chi tiết

Đây là đất Đại Việt quốc gia

Cho dù chinh chiến can qua

Thì đường biên cũ cũng là của ta

Mục lục

Lời nói đầu

Tỉnh Hà Giang                                                           1

Dân số & Diện tích                                                    2

Địa lý  khí hậu                                                            4

Sông ngòi                                                                    7

Núi non – Thành cổ                                                 13

Sắc dân                                                                        20

HơMông                                                                      22

Tày                                                                                25

Dao                                                                               33

Nùng                                                                            40

LôLô                                                                             45

Phù Lá                                                                         48

Giấy                                                                              51

Cờ Lao                                                                         54

La Chí                                                                          56

Pà Thèn                                                                       57

Pu PiéoSao, Cao Lan                                                 58

Sán Chỉ.. Bố Y                                                            59

Nhân vật người dân tộc                                            60

Thành phố Hà Giang                                               62

Huyện Lỵ

Bắc Mế                                                                        70

Bắc Quang                                                                  74

Đồng Văn                                                                   78

Mèo Vạc                                                                      85

Hoàng Su Phì                                                           88

Xín Mần                                                                    90

Quảng Bạ                                                                  95

Yên Minh                                                                 96

Quang Bình                                                              97

Vi xuyên                                                                    98

Giao thông cầu đường                                            105

Chợ búa                                                                     107

Cơ quan hành chính                                               118

khách sạn bến xe

Tài nguyên khoáng sản                                          119

Tài nguyên rừng                                                      121

Nông sản và cây lương thực                                  128

Cây gia vị rau củ                                                     131

Tôm cá thủy sản                                                     132

Thú                                                                           134

Du lịch – Lễ Hội                                                     135

Ẩm Thực                                                                 138

Di tích danh lam – Thắng cảnh                         141

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s