Hồ Đăc Duy – ĐỊA DƯ CHÍ TỈNH HÀ GIANG

image002 LỜI NÓI ĐẦU

Địa lý học là một môn học có từ lâu đời, quyển Nam Bắc phiên giới địa đồ được xem là quyển địa lý đầu tiên của nước ta.

Năm 1882, bộ Đại Nam nhất thống được biên soạn

Năm 1886 vua Đồng Khánh sai Hoàng Hữu Xứng làm ra sách Đại Nam Quốc Cương Giới Vùng Biên, gồm có 7 quyển

Năm 1910, Đại Nam nhất thống chí được cho khắc in, nhưng chỉ chép hạn chế ở các tỉnh Trung Kỳ

Ở nước ta, Đại Nam nhất thống chí đã được dịch ra chữ quốc ngữ lần đầu bởi Á Nam Trần Tuấn Khải và Tu Trai Nguyễn Tạo; và được Nha Văn hóa thuộc Bộ Quốc gia Giáo dục ấn hành năm 1960.cùng thời bộ sách đã được ông Phạm Trọng Điềm phiên dịch, Đào Duy Anh hiệu đính; và được nhà xuất bản Khoa học xã hội ấn hành năm 1970-1971.

Sau hơn 20 năm bộ Đại Việt Sử Thi gồm có 31 quyển dưới dạng thơ song thất lục bát lưu hành trên mang internet

Tháng 8 năm 2013 chúng tôi bắt đầu quyết đinh soạn bộ Địa Lý nước ta cũng dưới dạng thơ

Năm 2014 đầu tiên 4 quyễn là : Đia dư chí Kinh thành Huế, Đia dư chí tinh Thừ Thiên, Đia dư chí tinh Quang Binh đã được phổ biến trên trang web khoahoc.net và Chim Viêt Canh Nam

Năm nay 2015 chúng tôi cho lưu hành tiếp quyễn Đia dư chí tinh Hà Giang

Tình Hà Giang năm ở đia đầu giới tuyên cực bắc nước ta có môt vùng địa lý khác với các tinh mien trung và miền nam Hà Giang là một tỉnh thuộc vùng núi phía Bắc Việt Nam. phía đông giáp tỉnh Cao Bằng, phía tây giáp tỉnh Yên BáiLào Cai, phía nam giáp tỉnh Tuyên Quang. Về phía bắc giáp châu tự trị dân tộc Choang và Miêu Văn Sơn thuộc tỉnh Vân Nam Trung Quốc

Địa hình của tỉnh Hà Giang khá phức tạp, có thể chia làm 3 vùng.

Vùng cao núi đá, vùng cao núi đất và vùng thấp, thung với diện tích 7914,9 Km2, dân số 771200 ngàn người dă số là dân tộc Hơ Mông

Địa dư như là môt sinh ngữ nó luôn luôn được cập nhật từng ngày theo những biến đổi hình thể khí hậu, môi trường, chính trị…

Các tài liệu được cập nhật hóa trong sách cho đến năm 2015 trên cổng thông tin điện tử và một số rất lớn các dữ liệu hính ành quí giá tìm được trên mạng đã giúp chúng` tôi soan quyễn sách này

Vì sách chỉ được soạn bởi một người cho nên không thể không có khiếm khuyết, tác giả rất mong muốn nhận được những ý kiến đóng góp từ các bạn đọc đễ sách càng hoàn thien hơn trong lần tái bản sau ngỏ hầu góp một phần nhỏ vào việc giáo dục giối trẻ tự hào về non sông đất nước gấm vóc của mình

Chúng tôi xin chân thành cám ơn các tac gia mà chúng toi đa tham khào, trich dẫn

Saigon, tiết Thanh Minh, xuân Ất Mùi 2015

(Ngày 11 tháng 3 năm 2015)

Hồ Đắc Duy

Tỉnh Hà Giang cực bắc nước Việt

Về phia tây địa giới Lào Cai

Phía nam vỉ tuyến 22

Phía đông cương vực vành đai Cao Bằng

Đời Hùng Vương, thời xưa thuở trước

Vùng đất này thuộc nước Văn Lang

Vào lúc triều đại nhà Trần

Mới có tên gọi Tuyên Quang nơi này

Kỷ thuộc Minh sau này Tuyên Hóa

Năm Vỉĩnh Lạc hoán đổi thành châu

Bao nhiêu thế kỷ về sau

Đến đời triều Nguyễn thuộc vào đất ta

Nhiều năm qua chia phần ranh giới

Đến bây giờ mới gọi Hà Giang

Trời xanh mây trắng cảnh quan

Non xanh nước biếc núi non chập chùng

DÂN SỐ & DIỆN TÍCH

Dân số tăng nói chung ở mức

Bày trăm hơn bốn chuc ngàn dân

Đa phần là tộc người Mông

Ngưới Tày Dao Việt riêng Nùng ít hơn

Diện tích gần tám ngàn cây số

Tỉnh Hà Giang mât độ thưa người

5 phường 10 huyên mà thôi

13 thị trấn bên ngoài trung tâm

Thành phố là trung tâm kinh tế

Bày mốt nghìn có lẻ vài trăm

22 sắc tộc là dân

Lô Lô, Dao, Thái, H’Mông, người Tày

Về đia hình miền này là núi

Có ba vùng là núi vây quanh

Vùng cao núi đá hình thành

600 triệu năm trước đất sinh vùng này

ĐỊA LÝ KHÍ HẬU

Núi ở đây độ dốc khá lớn

Dưới triền dốc thung lũng suối sông

Yên Minh, Mèo Vạc, Đồng Văn

Vị Xuyên Quản Bạ nằm trong vùng này

Vùng thứ hai, vùng cao núi đất

Núi và đồi độ dốc nghiêng nghiêng

Có nhiều thửa ruộng bậc thềm

40 Thượng nguồn sông Cháy Vị Xuyền thấp dần

VÚNG CAO NUI` ĐÁ

Hòang Su Phì, Xín Mần huyện lỵ

Bắc Quang, Côn Lình phía miền tây

Vị Xuyèn cũng ở vùng này

Đèo cao dốc núi trải dài xa xa

Vùng thứ ba là vùng núi thấp

Đất chuồi từng bậc hình thang

Nơi đây thành phố Hà Giang

Chung quanh các xã Bắc Quang ngoại thành

Vì đia hình vùng cao rất khác

Với bình nguyên mằn sát dưới chân

Núi non ôn đới suốt năm

Còn vùng nhiệt đới thì nằm bình nguyên

Khí hậu đươc thường xuyên dự bào

Mùa mưa từ tháng sáu, mười hai

Mùa khô sau tháng mười hai

Thời tiết khá rõ trong hai mùa này

Trời nhiêu mây đặc trưng vùng núi

Đến mùa mưa trời tối sớm hơn

Cao nguyên trong tiết sang đông

Đôi khi có tuyết trên vùng cao nguyên

Cuối tháng mười trên miền núi đá

Đúng vào mùa tam giác nở hoa

Triên đồi dốc núi bao la

Từng rung màu tim hoa cà đầy bông

CAO NGUYÊN ĐONG VĂN

SÔNG NGÒI

Trên vùng cao nên sông và suối

Được hình thành ở dưới lũng sâu

Hai bên vách đá lên cao

Nước thì chảy xiết đổ vào vực sâu

Ở Hà Giang vùng cao núi đá

Có nhiều sông khe đá tự nhiên

Suối Ba Ta, suối Na Thìn

Suối Pắc Nhúng, mgòi Kim, suối Na Thầy

Sông Nho Quế phia tây Mèo Vạc

Suồi Nàm Vàng, sông Cháy , sông Lô

Sông Bằc Cuồng, suối Bản Ngô

Ngòi Hi, ngòi Quãng đất khô rừng già

Con sông Lô chảy qua phía bắc

Với nước chảy như thác xuôi giòng

Quanh co nước biếc mà trong

Hai bờ uốn khúc nét cong tuyệt vời

SÔNG LÔ ĐOAN CHẢY QUA HÀ GIANG

Giòng sông này đi vào huyền thoại

Biết bao điều mang nổi nhớ nhung

Một thời chinh chiến chập chùng

Máu xương chiến địa Đoan Hùng sông Lô

Các chi lưu sông Lô gồm có

Từ trên nguồn nước đổ hạ lưu

Sông Đại Miện nước chảy vào

Rôi sông Tiểu Miện hợp vô một giòng

SÔNG MIẾN

Sông Yên Long hợp lưu sông Chảy

Cùng sông Gầm nước dẫy hai bên

Giòng sông Lô, nước vào thêm

80 Đổ vào Bạch Hạc nước êm lững lờ

Hình sông Lô khắc vào Anh Đỉnh

Như dấu son của tỉnh Hà Giang

Bai bờ với những cảnh quan

Trời xanh rừng rậm núi non tuyệt vời

Con sông Trôi gọi là sông Chảy

Phát nguyên từ các dãy núi cao

Lục Yên sông suối chảy vào

Chảy qua địa phận châu Thu cuối nguồn

SÔNG GÂM

SÔNG QUÂY SƠN

Giòng sông Miện nên thơ tuyệt đẹp

Chảy hiền hòa những nét uốn cong

Bản Dào, Sẻo Lủng đầu nguồn

Nước trôi in dáng chập chùng núi xanh

Nước trong xanh đáy toàn đá cuội

Núi làm vách vực suối cheo leo

Xám ngắt cột đá tai mèo

Chênh vênh nhọn hoắt suối theo xuống đồi

Dưới chân đồi giòng sông chảy xiết

Con sông dài mãi miết thênh thang

Uốn cong từng khúc mơ màng

Như vuông lụa trắng dịu dàng lướt qua

Sông Gầm phát nguyên từ Trung Quốc

Qua Cao Bằng tới cuối Hà Giang

Theo dòng xuôi xuống Tuyên Quang

Phù sa đất cát mở mang vùng này

Giòng sông Gầm có loài cá quý

Cá dầm xanh anh vủ, cá lăng

Cá chiên, cá bống nấu canh

Thức ăn đặt sản chỉ dành khách xa

Suối Cầu Kheo đổ ra Ngòi Quãng

13 ki lo mét chiều dài

Chảy theo chân núi sườn đồi

Quanh co dãi lụa vắt vai núi rừng

Sông Nậm Lăng chảy qua các tỉnh

Từ Lào Cai cho đến Hà Giang

Trên sông nhiều đá lắm ghềnh

Cảnh quan rất đẹp mông mênh một trời

Sông Nho Quế từ đồi núi Nghiểm

Từ Vân Nam cho đến Đồng Văn

Chảy qua hết tỉnh Hà Giang

120 Đổ vào sông Gấm Cao Bằng chi lưu

Suối Bản Ngô chảy qua các tỉnh

Từ Lào Cai cho đến Hà Giang

Sông Nậm Dần, vết cắt ngang

Giữa vùng núi đất bạt ngàn rừng xanh

Sông Đổ Chú đường ranh biên giới

Đường ngang qua có núi Tụ Long

Là nơi mỏ thiếc quặng đồng

Tìm đâu chẳng thấy biết còn hay không

NÚI NON THÀNH CỔ

Ngọn Lão Sơn núi non hiễm trở

Nằm kế bên núi mỏ Tụ Long

Tương truyền có một lảo ông

Ra tay trấn áp quỉ thần ma vương

Vua Tự Đức biết tường mọi việc

Cho chép vào triều điễn danh sơn

Núi cao chót vót mây vờn

Rừng già thung lũng núi non chập chùng

Núi Tham Lang phía đông của tỉnh

Thuở xa xưa nhiều mễn lắm nai

Cọp beo rắn rết nhiều loài

Chim muông, sản vật gà lôi mèo rừng

Ở trong vùng cao nguyên núi đà

Có những núi nhiều đa tai mèo

Xám ngoét từng mảnh phong rêu

Trắng mây lảng đảng nắng chiều màu son

Núi Nga Sơn, núi Bút , Bắc Tạ

Là những hòn núi đá tự nhiên

Núi Sần Sơn ,núi Tham Thiên

Núi Kinh, Đồng Cốc ,Tam Liên kéo dài

Ngọn núi Đôi, Tam sơn Qủang Bạ

Nhìn từ xa kỳ lạ vô cùng

Quả tròn dáng núi khum khum

Như đôi vú trắng mang giòng sừa non

Chuyện kễ rằng khi còn thuở trước

Có chàng trai sơn cước đa tài

Thổi khèn dìu dặc êm tai

Như giòng suối chảy miệt mài dưới trăng

Khi yên ắng rì rào tiếng gió

Khi líu lo nức nỡ tiếng chim

Khi tha thiết, khi êm đềm

160 Như giòng suối mát đi tìm vần thơ

Hoa Anh Đào, tiên cô thượng giới

Khi nàng nghe tiếng thổi đàn môi

Theo con gió xuống dưới trời

Đam mê thổn thức và rồi… cùng nhau

Lúc thượng đế về sau mới biết

Đem nàng về, da diết con thơ

Nhớ chồng con dại bơ vơ

Cắt đôi vú mẹ, để lo vuông tròn

Hòn núi ấy còn thơm mùi sửa

Mát cây trồng từng bữa mỗi đêm

Xum xuê ruộng lúa mọc lên

Ươm mầm cuộc sống mang tên núi này

Núi Vân Trung nằm ngay chinh giữa

Cùa vùng cao điểm tựa Hà Giang

Đinh cao mây phủ chập chùng

Tai mèo đá nhọn lưng chừng mù sương

Núi Vân Trung trùng trùng điệp điệp

Đất và trời nối tiếp liền nhau

Dưới chân vực thằm khe sâu

Bên trên đỉnh núi trắng màu mây bay

Xưa nơi này có ngôi thành cổ

Đến hôm nay biết chỗ nào đâu

Thành xưa còn gọi thành Bầu

Dần dà hoang phế còn trơ móng nền

Châu Lục Yên còn nhiêu di tích

Trên núi cao hay miệt rừng sâu

Cát Tường, thành cổ rẻo cao

Thành do ho Vũ xây từ thời Lê

Thành Bắc Pha nằm về phía bắc

Thành Bình Ca xanh ngắt rừng cây

Nhửng thành này đã được xây

Từ thời Lê Mạc đến nay khó tìm

Thành Việt Tinh dọc theo biên giới

Mặt trước thành có lối ra sông

Nhà bia dựng ở ven sông

Từ thời Ung Chính (1728) có không hay còn

Trong sách cũ trên sông Đổ Chú

Có tấm bia ghi chữ rõ ràng

Đây là cột mốc chia ngang

200 Bên kia biên giới, nước Nam bên này

Vùng đất này có nhiều cừa ài

Cũng có nhiêu lán trại cửa quan

Tam kỳ, Đài Vạn cửa quan

Giao thương mua bán đi sang bên Tàu

Có đường đi lối vào ài Phẩu

Có dường mòn qua ải Bình Môn

Ải Kênh Thủy huyện Vân Sơn

Đi vào ải Muộn qua con đường mòn

Thời Minh Mạng sai quan tu bổ

Xât lại cột mốc cũ hư hao

Xac minh cương vực bên nào

Giữa hai nước Việt Trung Hoa rõ ràng

Miền giới cương, đường đèo heo hút

Mã Pì Lèng hun hút dưới chân

Trên cao mây trắng mấy tầng

Dưới sâu lũng suối sông Gầm văt ngang

MẢ PÌ LÈNG

Mã Pì Lèng hiên ngang dựng đứng

Dưới vực sâu thung lũng sông Nho

Đường đèo gấp khúc quanh co

220 Con dốc thằng đứng phài dò mà qua

SẮC DÂN

Hà Giang theo điều tra phân loại

Có tất cà các loại sắc dân

Tày , Dao , Việt , Giấy Hơ Mông

La Chí, Phú Lá cũng gân bắng nhau

NGƯỜI BỐ Y

Ở vùng cao người Cờ Lao Pu Pieó

Còn vùng rẻo Bố Y PàThèn

Lô Lô thì ở vùng ven

Phân đông sinh sống giáp biên nước Tàu

NGƯỜI BỐ Y

Người Hơ Mông ở đâu cũng có

Sống quây quần gần chổ khai hoang

Sườn đồi làm lúa bậc thang

Ngô khoai, ý dĩ, lúa nương lạc vừng

Người Hơ Mông trồng nhiểu thứ khác

Tam giác mạch và các loại cây

Xuyên khung, đảm sâm, sắn dây

Tam thất, đào mận, dây mây táo rừng

Nghề thủ công vô cùng phong phú

Đồ trang sức, đồ gỗ, nghề rèn

Lưỡi dao, cán cuốc xà ben

Móng sắt chân ngựa cung tên phụ tùng

Tục cưới xin trong vùng dân tôc

Nhất là người cùa tộc Hơ Mông

Tuc cướp vợ vui vô cùng

Bà con chòm xóm chum rượu mừng

HƠ MÔNG

Người Hơ Mông Y trang sặc sở

Áo dài thì màu đỏ màu xanh

Trên đầu đội chiếc mũ vành

Hoa văn họa tiết chung quanh nét viền

Áo xẻ ngưc, tấm xiêm che trước

Thắt lưng xanh khăn quấn đội đầu

Cánh tay gấu áo thêu hoa

Khuyên tai vòng cổ lụa là xuênh xoang

HỜ MÔNG

Hội Gầu tào đón mừng năm mới

Vừa chơi đàn vừa thổi đàn môi

Thanh niên thiếu nữ câp đôi

Cầm tay nhảy múa vui thay hội làng

Ở Hà Giang người Tày vảo cỡ

23% tổng số trong dân

Giống như sắc tộc Hơ Mông

260 Hình thành một khối cộng đồng khá đông

Bản người Tày tập trung ven suối

Sống bằng nghề nương rẫy lúa khoai

Đông dân vào cỡ thứ hai

Chì sau tộc Việt có người nhiều hơn

NGƯỚI TÀY

Có truyền thống dân làm lúa nước

Từ lâu đời đã biết thâm canh

Đắp phai làm cọn tưới nhanh

Đào kênh thủy lợi chung quanh ruộng vườn

Có những vườn trồng lê cam quit

Có những vườn trồng mít trồng chanh

Vườn rau từng liếp màu xanh

Quà hồng quả táo trên cành xum xuê

Dân tộc Tày có nghề truyền thống

Biết đan giỏ bằng cóí còn nguyên

Tre già đan kép làm phên

Tranh mây, gạch ngói lót nền đất đen

Dệt thổ cẩm văn hoa thật đep

Nghề may thì áo kép mền bông

Vải vóc thổ cẩm nhiều hàng

280 Nuôi tằm dệt lụa đưa sang nước ngoài

Người dân Tày kết hôn cùng họ

Luật ở rể trong tục đính hôn

Năm sau mới được nhà chồng

Rước về bên nội sống chung cùng nhà

Về trang phục lụa là vải vóc

Vải được dệt từ gốc sợi bông

Màu chàm đen nháy vô cùng

Hoa văn trang trí viền khung nhẹ nhàng

ĐÀN ÔNG TÀY

Trang phục nam có quần đũng rộng

Cạp lá tọa, áo ngắn năm thân

Cổ đứng nách khoét màu chàm

Kéo dài vạt xuống dưới chân nửa chừng

Về văn học vô cùng phong phú

Trong kho tàng có đủ thơ ca

Hát hội thể loại dân ca

Cỏ lầu hát lượm mượt mà dể thương

Lượn Slương, lượn Then, đám cưới

Lượm ngày mùa trong buổi liên hoan

Lượm yêu đôi lứa ru con

Lượm người đã khuất vẫn còn dư âm

ĐAN TÌNH

Cây đàn tính trọng tâm nhac cụ

Là loại đàn chì có 3 dây

Dây cao , dây thấp hai dây

Còn dây chính giữa là dây trung trầm

Với thanh âm vô cùng độc đáo

Cùa đàn bầu kèn sáo thanh la

Hòa âm nhạc điêu thật là

Dây tơ réo rắc nghe ra não nùng

Tiếng đàn tính tiếng rung quá khứ

Có từ thời nguyên thũy xa xưa

Thì thâm cú ngở tiêng mua

Rẻo cao gió hú mit mù sơn khê

Đã một làn mà nghe tiếng nhạc

Cùa người Tày trên thác nước cao

Hay nơi heo hut rừng sâu

Âm thanh gợi nhớ thuở nào đã qua

Những nơi mà người Dao sinh sống

Là vùng cao hang đông tự nhiên

Văn hóa có những nét riêng

320 Dao đỏ, quần trắng, thanh y, áo dài

Ngươi Dao có 750 ngàn người ở

Được phân bổ phía băc nước ta

Định cư lựa chỗ làm nhà

Ở vùng núi thấp hoặc là trung du

RUÔNG BẬC THANG

Có những khu triền đồi còn trống

Xẻ đất đồi thành ruông bậc thang

Nương khoai rẫy lúa từng hàng

Bao la bát ngát bạc ngàn lúa xanh

Nhà người Dao nửa sàn nửa trệt

Lối vào nhà có nét hoa văn

Nhà trên những bậc đá xanh

Dường lên đá lát chung quanh là vườn

Loại nhà đất trình tường núi đá

Nét kiến truc hơi khác nhà sàn

ở vùng núi đất khai hoang

Mái tranh che tạm tren nương bản làng

NHÀ CỦA NGƯỜI DAO

Bộ trang phục thông thường được mặt

Khăn đôi đầu dây thắt ngang lưng

Áo dài, xà cạp dưới chân

Quanh lưng vải đỏ, chéo thân ra ngoài

TRANG PHỤC CỦA NGƯỜI DAO ĐÒ

Khăn đội dầu của người Dao đỏ

Có hai loại màu đỏ hay đen

Có tua chỉ trắng như rèm

Rũ buông mái tóc hai bên ngọt ngào

Tục người Dao là lễ cấp sắc

Là chứng nhân bước ngoặt vào đời

Rằng ta đã được nên người

Ý thức trách nhiêm cuộc đời giao cho

TRÒ CHƠI GẬY THẦN

Ngày lễ trọng dành cho ngày hội

Cúng Bàn Vương thủy tổ người Dao

Gia tiên, cầu phúc trời cao

Trò chơi vui nhộn, bay cao gậy thần

Tục hỏa táng người thân đã chết

Rất rườm rà nội tiết công phu

Cầu hồn ngưởi khuất sớm trưa

Về nơi còi mới mịt mù hoá thân

Tục trưóc cưới là phần Ngũ ngửi

Đề quen hơi phài ngửi múi nhau

Ngủ thăm cưới vợ về sau

360 Gái trai đồng thuận làm đầu cưới xin

Nằm một bên chung chăn chung gối

Chỉ thầm thì đối với người yêu

Thì thẩm bên chiếc đèn khyua

Sáng mai dậy sớm ngườ kêu mới về

Những tục lệ mới nghe khó tường

Nhưng lại mang âm hưởng thanh tao

Sống trong trải nghiêm dạt dào

Ngẫm ra đạt lý làm chao lòng người

Tuc cúng vong do người đã khuất

Lễ cầu hôn cho lúa mọc nhanh

Hat lúa lủng lẳng trên nhành

Dặt lên giàn bếp lòng thành câu xin

Dân tộc Nùng có tên gọi khác

Là Xuồng là Giang và các tên sau

Nùng An Nùng Cháo vúng cao

Nùng Sinh, Quí Rịn sống sâu trong rừng

Hệ người Nùng hình thành phát triển

Từ ngày xưa cho đến hôm nay

Gia tăng dân số hàng ngày

Bây giớ vào khỏang hơn ngoài chin trăm

Chín trăm ngàn người Nùng rải rác

Sông khắp vùng phìa bắc Việt Nam

Trong này có tỉnh Hà Giang

Địa bàn cư trú đất vàng cao nguyên

CÔ GÁI NÙNG

Tộc người Nùng có chung nguốn gốc

Nhưng ngôn ngữ có chỗ khác nhau

Văn hóa vào cỡ bậc cao

Nùng Nôm thứ chữ bản sao người Tàu

Vào tháng giêng khởi đầu năm mới

Tiết Thanh Minh thì đợi tháng ba

Tháng năm Đoan Ngọ sửa nhà

Thàng sáu vụ cấy đã qua mấy ngày

 

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s