Thanh Tân Cát Tường Quân dịch – HỦ TIẾU – MỘT MÓN ĂN VIỆT NAM, VỚI GIA VỊ CỦA SỰ THỊNH VƯỢNG VÀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

Tác giả: George Black

image001Hủ tiếu là một đặc sản của đồng bằng sông Cửu Long, mang theo trong nó một câu chuyện về sự biến đổi kinh tế và môi trường của vùng.

Có phải Việt Nam đang trở thành nạn nhân của những tham vọng lớn hay không?

Trong một chuyến đi đến thị trấn Mỹ Tho, tỉnh lỵ của tỉnh Tiền Giang, đồng bằng sông Cửu Long, Việt Nam hồi tháng trước, tôi đã tìm thấy một nhà hàng ven sông, phục vụ đặc sản địa phương, món ăn này được gọi là Hủ tiếu. Là một món ăn rất ngon, với những sợi bún gạo dẻo dai và những con tôm nuôi địa phương mọng nước.

Hai nguyên liệu chính này của hủ tiếu đã đưa vùng đồng bằng sông Cửu Long đi trên một con đường thịnh vượng. Ở các tỉnh như Tiền Giang và Bến Tre, khi chúng ta lái xe về phía đông Biển Đông, sẽ thấy cảnh quan được khâu lại với nhau bởi những cánh đồng lúa phì nhiêu và những ao nước lợ đầy ắp tôm. Sự chuyển đổi này diễn ra chỉ trong một thế hệ.

Cho đến năm 1990, 15 năm sau khi Việt Nam kết thúc chiến tranh, đất nước phải đối mặt với nạn đói và lúc đó gạo được phân theo khẩu phần. Ngày nay, nhờ vào chính sách “ưu tiên gạo” của chính phủ, nhiều nông dân đã có được 3 vụ mùa trong một năm, trong đó có một vụ trong mùa khô, từ tháng 11 đến tháng 4. Thu nhập từ mùa gặt năm nay đã phá vỡ tất cả những kỷ lục trước đó. Năm ngoái, Việt Nam đã vượt qua Thái Lan, trở thành nước dẫn đầu thế giới về xuất khẩu gạo, với 90% nông sản xuất khẩu là từ đồng bằng sông Cửu Long.

Trong khi đó, bị cám dỗ bởi lợi nhuận lớn thu được từ nuôi trồng thủy sản trong vài thập kỷ qua, nhiều nông dân khác đã chuyển những cánh đồng lúa của họ thành những trang trại nuôi tôm. Trong các bản làng của vùng đồng bằng này, những ngôi nhà được làm từ bùn và rơm rạ đã được thay thế bằng những tòa nhà mới kiên cố, được làm từ xi măng và có mái kim loại, thậm chí còn có cả những ngôi biệt thự hào nhoáng của những người dân giàu lên một cách nhanh chóng từ nuôi tôm.

Trong khi đối tác mua gạo lớn nhất của Việt Nam là những quốc gia châu Á, thì Mỹ và châu Âu là những thực khách đã thúc đẩy nhu cầu tôm, đem lại cho Việt Nam 4 tỷ USD vào năm ngoái. Trung bình một người Mỹ ăn khoảng 4 pound (khoảng 1.8 kg) tôm một năm, và năm ngoái, lần đầu tiên Mỹ thay thế Nhật Bản trở thành thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam.

Tham vọng cung cấp thực phẩm cho nước ngoài đã đem đến sự thịnh vượng và giàu có cho Việt Nam, tuy nhiên điều này lại có nguy cơ trở thành nạn nhân của chính những thành công do nó mang lại. Một số lượng ngày càng tăng những nhà khoa học và những nhà kinh tế cho rằng: Nếu không có những thay đổi lớn trong cách sử dụng đất thì sự phát triển bùng nổ này là không bền vững. Và nước lợ trong những ao nuôi tôm đã phần nào chỉ ra nguyên do. Áp lực không ngừng trong việc kiếm tiền và thúc đẩy phát triển ngày càng tăng lên bởi sự biến đổi khí hậu và những tác động ngày càng tồi tệ của nó.

Đồng bằng sông Cửu Long là dễ bị biển lấn hơn bất kỳ vùng nông nghiệp nào trên thế giới. Biến đổi khí hậu là một thực tế rõ ràng. Ông Đào Trọng Tứ (giám đốc Trung tâm Phát triển bền vững tài nguyên nước và thích nghi với biến đổi khí hậu (CEWAREC) tại Hà Nội, và là đại diện trước đây của Việt Nam trong Ủy hội sông Mê Kông (MRC)) nói rằng: “Như chúng ta đang thấy, lượng mưa trong mùa mưa là rất lớn, với những trận lụt tồi tệ, còn trong mùa khô thì lại quá khô hạn và hạn hán ngày càng nghiêm trọng hơn”. Ông còn cho biết: Ở các tỉnh như Tiền Giang và Bến Tre, nước mặn đang dần lấn vào đất, đe dọa đến khả năng sinh sản của đất. Trong khi đó, các vụ nổ do nhiệt độ đỉnh điểm ngày càng kéo dài và dữ dội. Theo đài khí tượng của tỉnh Bến Tre, nhiệt độ trung bình tăng khoảng 0.5 độ C từ năm 1977.

Ông Andrew Wyatt (cố vấn của Liên minh Bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN) tại Việt Nam và là chuyên gia trong việc sử dụng đất ở tỉnh Bến Tre) nói rằng: Độ mặn của đất trồng lúa trước đây ngày càng tăng cũng là một vấn đề do con người gây ra.

Trong văn phòng của ông ở thành phố Hồ Chí minh, ông đã chiếu hình ảnh của vùng đồng bằng sông Cửu Long với Google Earth trên một màn hình lớn, chỉ ra cho tôi thấy những thay đổi xảy ra dọc theo dải ven biển của Bến Tre. Trong một số khu vực thì có một vạt xanh rừng ngập mặn, rộng hàng trăm yard (1 yard = 0,9144 m), là một bộ đệm mong manh nhưng quan trọng, chống lại sóng thần từ biển Đông và các dòng chảy thượng nguồn. Nhưng khi di chuyển con trỏ về phía nam, thì lại có nhiều khu vực rừng ngập mặn khổng lồ đang dần bị thưa đi và biến mất.

Ông ấy dừng lại tại một điểm trên màn hình để phóng to hơn một phần của tỉnh Sóc Trăng. Và không còn lại gì ở đó ngoài những dải rừng phân mảnh. Về phía đất liền, là hình ảnh của một bàn cờ mênh mông, với những ao nuôi tôm quy mô công nghiệp, hình chữ nhật, nước phun trắng từ thiết bị sục khí có thể dễ dàng nhìn thấy trong hình ảnh vệ tinh. Ông Wyatt nói: “Ban đầu những khu vực này là lúa, nhưng trong nhiều năm gần đây, nó được thay thế bởi những ao nuôi tôm”.

Bởi vì những nông dân chặt bộ đệm rừng ngập mặn để mở đường cho nuôi trồng thủy sản, vì vậy sóng thần và bão có thể làm tràn ngập vào những bờ kè (được sử dụng để bảo vệ những cánh đồng tránh khỏi nước mặn). Một vài nơi ở vùng đồng bằng này, biển đang lấn sâu vào đất liền khoảng 109 yard (100 m) một năm.

Những kênh mương, đê đập và cửa cống, một vài trong số đó có niên đại từ thời Pháp thuộc, không còn ngăn được nước mặn tràn vào những cánh đồng lúa nữa. Wyatt cho biết: “Những cấu trúc điều khiển độ mặn không còn nữa. Các cửa cống đã được mở vĩnh viễn, và bởi vì không còn được sử dụng nữa nên chúng đã bị rỉ rét.”

Bà Ngô Thị Phương Lam, một chuyên gia nông nghiệp ở Đại học quốc gia Việt Nam, thành phố Hồ Chí Minh cho biết: Không có gì ngạc nhiên khi nhiều nông dân đã chuyển sang nuôi tôm. Không chỉ bởi vì tôm có thể phát triển tốt trong nước mặn mà thu nhập từ tôm còn có thể cao hơn gấp 5 đến 7 lần từ một diện tích trồng lúa tương đương. Vậy nên, họ ngày càng đưa vào nhiều loài chịu mặn hơn, chẳng hạn như tôm chân trắng. Mặc dù chi phí bỏ ra ban đầu cao, nhưng cám dỗ bởi lợi nhuận nhanh chóng đã làm cho những nông dân không thể cưỡng lại được.

Nhìn từ góc độ môi trường, tất cả những diễn biến này đang tạo thành một vòng áp lực luẩn quẩn. Độ mặn đe dọa đến sản lượng lúa. Tác động mạnh mẽ từ những nhà bán lẻ quảng cáo đã làm cho những người nông dân luôn phải hối hả để gia tăng sản lượng hơn nữa. Và họ đã sử dụng một cách không kiểm soát thuốc trừ sâu và phân bón tổng hợp, kết quả là nguồn cung cấp nước ngọt đã bị ô nhiễm.

Những diễn biến trên không chỉ tạo ra một sự phát triển không bền vững mà còn đe dọa đến doanh thu xuất khẩu. Gạo bị nhiễm bẩn đã dẫn đến việc Nhật Bản và Trung Quốc ban hành lệnh cấm nhập khẩu gạo tạm thời, những nhà sản xuất gạo ở Mỹ đang rất bất bình bởi họ cho rằng việc kiểm tra chất lượng gạo từ Việt Nam bởi Cục quản lý thực phẩm và dược phẩm Hoa Kỳ là chưa chặt chẽ và sát sao.

Ao_nuoi_tom_3Sự bùng nổ của nuôi tôm đã tạo ra những mối đe dọa trong chính chu kỳ của nó. Thâm canh, đặc biệt là tôm chân trắng đã gây ra những vấn đề như: những ao tôm đông đúc và chật chội; bài tiết chất thải ngày càng tăng, làm tăng nguy cơ mắc bệnh; người nuôi tôm sử dụng ngày càng nhiều chất hóa học, thức ăn chăn nuôi và thuốc kháng sinh, kèm theo đó là quá trình kiểm soát chất lượng một cách qua loa.

Trong năm 2013, một bệnh dịch đã tràn qua các trang trại nuôi tôm ở một số nước châu Á, trong đó có Việt Nam, và kết quả là đã làm giảm sản xuất do giá xuất khẩu tăng vọt. Chuỗi nhà hàng Red Lobster, Mỹ báo cáo: giá bán của họ tăng 35% và sự gia tăng đó là để trả cho tôm nhập khẩu. Wyatt cho biết rằng: “Mặc dù bản thân bệnh dịch không phải là do biến đổi khí hậu, nhưng nhiệt độ cao làm cho tôm dễ bị tổn thương hơn. Và những đợt nhiệt độ cao đỉnh điểm đã làm tôm chết hàng loạt”.

Ông Đào Trọng Tứ cho biết: chính phủ nhận thức sâu sắc về mối đe dọa của biến đổi khí hậu và suy thoái môi trường, tuy nhiên nhu cầu phát triển đã tạo ra một cuộc xung đột lớn. Ông đã nêu lên một vấn đề đó là: 13 tỉnh đồng bằng đã đặt ra mục tiêu kinh tế của riêng họ, cạnh tranh gay gắt để thu hút nguồn đầu tư mới, kèm theo với thúc đẩy xuất khẩu đã dẫn đến sự tăng trưởng của gạo và tôm. Trong khi đó, biển lại là đang tiếp tục nhích dần lên. Hầu hết mọi nơi ở đồng bằng sông Cửu Long đều không cao hơn 5 feet (khoảng hơn 1,5m) so với mực nước biển, có đến 1 triệu người có khả năng bị mất nhà cửa và kế sinh nhai vào khoảng giữa thế kỷ.

Người tiêu dùng có thể giúp ngành công nghiệp tôm của Việt Nam trở nên bền vững hơn hay không? Những tổ chức quốc tế chẳng hạn như Rainforest Alliance (1 tổ chức quốc tế phi lợi nhuận, hoạt động dựa trên mục đích bảo tồn đa dạng sinh học và đảm bảo kế sinh nhai bền vững) đã thực hiện một bước tiến lớn trong chứng nhận phát triển bền vững và “công bằng thương mại” cà phê. The Marine Stewardship Council (MSC) đã chứng nhận hơn 20.000 sản phẩm hải sản là “cá để ăn” (fish to eat). Bây giờ hoạt động chứng nhận đang chuyển sự chú ý của nó sang nuôi trồng thủy sản.

Hội đồng quản lý nuôi trồng thủy sản (ASC) – được tạo ra bởi WWF (tên cũ là Quỹ động vật hoang dã thế giới) và tổ chức Sáng kiến thương mại bền vững Hà Lan (IDH), đang trong quá trình chứng nhận trang trại nuôi tôm Việt Nam đầu tiên, và trang trại này đã có chứng nhận GlobalGAP (tiêu chuẩn Thực hành nông nghiệp tốt toàn cầu). Một khi tôm với con tem chứng nhận này đến thị trường Mỹ và châu Âu, nhận thức của người tiêu dùng về chất lượng sản phẩm có lẽ sẽ bắt đầu làm gia tăng động lực cho những nhà sản xuất trong việc phát triển sản xuất theo một hình thức bền vững.

Khi trở về New York, theo công thức của món hủ tiếu, tôi đã đi xuống một góc nhỏ của khu phố Tàu, còn được biết đến theo cái tên Little Saigon (Tiểu Sài Gòn) để mua tôm nhập khẩu và đúng loại bún gạo dẻo đó. Nhưng tôi tự hỏi, khi chuẩn bị món ăn này cho những đứa trẻ của mình, liệu tôi có nên kèm theo một cảnh báo: Nếu một ngày chúng muốn phục vụ lại cho những đứa con của chúng món ăn này, thì có lẽ chúng sẽ phải tốn một khoảng thời gian khó khăn để tìm kiếm xem thành phần trong đó là gì.

(Sau nhều năm là tổng biên tập của tạp chí OnEarth, George Black đã và đang viết rất nhiều về biến đổi khí hậu, chính sách năng lượng, và môi trường ở châu Á, Mỹ Latin và Hoa Kỳ. Ông là một cộng tác viên thường xuyên cho newyorker.com.            

Câu chuyện này được xuất bản bởi Báo cáo v môi trưng và thc phm Network (FERN)một tổ chức thông tin phi lợi nhuận độc lập, tập trung vào thức ăn, nông nghiệp và sức khỏe môi trường. Theo FERN trên Twitter: @ FERNnews.    

Diễn đàn Vital Signs được tài trợ bởi Avery Dennison, Domtar vad Chiquita. Tất cả những nội dung được biên soạn một cách độc lập, ngoại trừ những gì mang nhãn “brought to you by”. Tìm hiểu thêm tại đây.)

Thanh Tân dịch

 

 

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s