GS Tôn Thất Trình – Lạm bàn về phát triển tỉnh Kiên Giang: Rạch Giá, U Minh – Hà Tiên, Hòn Đất- Phú Quốc, Thổ Chu (Châu)

kiengiang         Kiên Giang là tỉnh cực Tây Nam  nước nhà, diện tích là 6 299 km2( 2, 432 dặm Anh vuông, hay 629 900 ha ) ), có  bờ Biễn Tây ( địa lý quốc tế lại gọi là Vịnh Thái Lan ) dài 200km và có 105  đảo lớn nhỏ , trong đó 43 đảo có người ở .  “Đảo Phú Quốc”, dân Miên gọi tên là  Koh Tral , thật ra  là một quần đảo gồm thêm 21 đảo nhỏ lân cận ( đặc biệt là quần đảo An Thới phía Nam Phú Quốc  có Hòn Roi,  Hòn Thơm, , Hòn Vang , Hòn Kim Quy, Hòn  Mây Rút, Hòn Đông , Hon Cái Bàn  … và ở  phía Tây Bắc Phú Quốc  Eo Gánh Dầu cạnh đảo Cô -Koh Sét – Căm Bốt là Hòn Thầy Bai và lẽ dĩ nhiên chứa đảo  tên Phú Quốc lớn nhất Việt Nam; diện tích tổng cọng 22 đảo là  593 ,5 km2 ( 59350 ha ). Hai quần đảo biên Tây Kien Giang quan trọng khác là Quần đảo Thổ Chu , quốc tế gọi là  Poulo Panjang ngòai đảo chánh là Thổ Chu còn có Hòn Cái Bàn ,  Hòn Kh

* * *

Mười cảnh Hà Tiên rất hửu tình,

                                                                                                                Non non nước nước gẫm nên xinh,

                                                                                                                Đông Hồ, Lộc Trĩ luôn dòng chảy

                                                                                                                 Nam Phố, Lư Khê  một mạch xanh .

                                                                                                                 Tiêu Tự, Giang Thành, chuông trống ỏi,

                                                                                                                 Châu Nham, Kim Dự cá chim doanh .

                                                                                                                  Bình Sơn, Thạch Động là rường cột,

                                                                                                                  Đồ sộ muôn đời cũng để danh .

( Thơ của thi sĩ Đông Hồ  tổng vịnh Hà Tiên Thập Cảnh, dịch bài thơ của MạcThiên Tích  viết ra, gồm  320 bài thơ vịnh 10 cảnh, nhân dịp khánh thành văn đàn Chiêu Anh Các,  năm  1736 .Chiếu theo Nguyễn Văn Sâm  Dòng Việt số 22 – 2008  về Văn Học Triều Nguyễn Phước  )

 Pháp tiến chiếm Lục Tỉnh Nam Kỳ  năm 1862

Nam Kỳ vừa thuở thanh nhàn,

                                                                                                          Xã dân an nghiệp mở mang gia đình.

                                                                                                                  Thỏa thanh nông phố thời bình,

                                                                                                          Kỷ Mùi ( 1862) xảy thấy thình lình Tây qua.

                                                                                                        …        Trách vì nhà nước lương lư,

                                                                                                          Mùi không  hòa trước Quí Trư ( 1866  ) mới hòa.                               

                                                                                                                     Sự này vì bởi dần dà,

                                                                                                         Mất luôn Biên, Định, Vĩnh, Gia bốn thành .

                                                                                                                   …  Tài chi giáo mác các anh,

                                                                                                              Thấy Tây trốn chạy phá tan xóm làng .

                                                                                                                         Cũng là ứng nghĩa lập đòan,

                                                                                                               Trồng cây dây vấn bắt quàn cho mau.

                                                                                                                          Tây xem  sự thể lau chau,

                                                                                                                Hai đầu để nhọn trước sau khó gìn.

                                                                                                                        Tháng năm Đinh Mảo (1870 ?) khởi trình,

                                                                                                                Tảo Thìn ( 1871 )  mười chín đăng thành Vĩnh Long.

                                                                                                                          Tàu liền chạy máy sông trong,

                                                                                                                 Ngày hai mươi mốt  lấy xong An ( Giang ) , Hà( Tiên ).

                                                                                                                       … Ba thành chẳng thấy pháo rên,

                                                                                                               Trời thanh biển lặng  gió mềm qúa êm.

                                                                                                                            Tỉnh quan mắc cứng như nêm,

                                                                                                                Bàn giao  dân thổ luống đeo lấy sầu… ,    

( Thơ vô danh,  nhưng có lẽ của một người “thân Pháp “ , Michel Đức Chaigneau, Tây lai dòng dõi chúa Tàu Qui Chaigneau, giúp Chúa Nguyễn Ánh đánh nhau  với quân đội Tây Sơn, trích in ở “Tập Thơ Nam Kỳ” , ông in ở Pháp năm 1876, cũng chiếu theo Nguyễn văn Sâm, Dòng Việt- 2009 )

                        Vị trí :

Kiên Giang là tỉnh cực Tây Nam  nước nhà, diện tích là 6 299 km2( 2, 432 dặm Anh vuông, hay 629 900 ha ) ), có  bờ Biễn Tây ( địa lý quốc tế lại gọi là Vịnh Thái Lan ) dài 200km và có 105  đảo lớn nhỏ , trong đó 43 đảo có người ở .  “Đảo Phú Quốc”, dân Miên gọi tên là  Koh Tral , thật ra  là một quần đảo gồm thêm 21 đảo nhỏ lân cận ( đặc biệt là quần đảo An Thới phía Nam Phú Quốc  có Hòn Roi,  Hòn Thơm, , Hòn Vang , Hòn Kim Quy, Hòn  Mây Rút, Hòn Đông , Hon Cái Bàn  … và ở  phía Tây Bắc Phú Quốc  Eo Gánh Dầu cạnh đảo Cô -Koh Sét – Căm Bốt là Hòn Thầy Bai và lẽ dĩ nhiên chứa đảo  tên Phú Quốc lớn nhất Việt Nam); diện tích tổng cọng 22 đảo là  593 ,5 km2 ( 59350 ha ). Hai quần đảo biên Tây Kien Giang quan trọng khác là Quần đảo Thổ Chu , quốc tế gọi là  Poulo Panjang ngòai đảo chánh là Thổ Chu còn có Hòn Cái Bàn ,  Hòn Khô , Hòn Nhạn… và Quần đảo Nam Du quốc tế gọi tên là  Poulo Dama ngoài hòn Nam Du lớn nhất còn  có Hòn Trước, Hòn Sau, Hòn Mau … và gần bờ biển  lục địa  hơn, từ Bắc xuống Nam phải kể ra Hòn Độc,  Hòn Một,  Hòn Heo, Hòn Chồng , quần đảo Bà Lụa, Hòn Nghệ , Hòn Hải Tặc (  Hòn “Cánh Buồm Đen “) – Hòn Tre thật sự  cũng là quần đảo có 14 hòn đảo nhỏ lớn ,6 hòn có người ở ( năm 2012 là 476 hộ, 1756 nhân khẩu ), tuy nhỏ nhưng lại là  huyện lỵ huyện đảo Kiên Hải, Hòn Kiên Hải, Hòn Minh Hòa,  Hòn Rái. …     Nhắc lại  quần đảo Côn Sơn, tên Pháp là Poulo Condor  ở Biển Đông thuộc tỉnh Bà Rịa- Vũng Tàu , gồm 16 đảo lớn nhỏ diện tích tổng cọng là 76 km2( 7600 ha ),  diện tích đảo lớn nhất còn  tên là Côn Lôn , Côn Sơn -Phú Hải5100 ha,  và  Hòn Bà ( Côn Sơn nhỏ  hay Côn Sơn –Phú Sơn)545 ha . Quần đảo  Cát Bà có nhiều đảo nhất đếm ra đến  367 đảo, ở Vịnh Hạ Long, Biển Đông miền Bắc, diện tích tổng cọng là 354- 365 km2 ( 35400 – 36500 ha ); riêng đảo lớn Cát Bà diện tích là 14000 ha, cách Thành Phố Hải Phòng 50km về phía Đông. Tọa độ tỉnh là 9023’50’’ đến 10032’30” Vĩ tuyến Bắc, 104040’đến 1050 32’40” Kinh tuyến Đông. Nam giáp hai tỉnh Cà Mau và Bạc Liêu ; Đông và  Đông Nam  giáp TP Cần Thơ và tỉnh Hậu Giang, Tây giáp Biển Tây –Vịnh Thái Lan và Bắc giáp Vuơng Quốc Căm Bốt; biên giới  hai nước dài 56.8 km . Đáng nói thêm là  Kiên Giang , ngòai diện tích lớn nhất trong số12 tỉnh thuộc Đồng Bằng Sông Cửu Long  là một điểm tựa  địa lý và chánh trị  thiết yếu củaViệt Nam ở Vịnh Thái Lan , cách  vùng phát công nghệ và du lịch miền Đông Nam Thái Lan khỏang 500km, cách vùng phát triễn Đông Mã Lai Á 700 km và cách Singapore 1000 km, kế cận cổng vào – cửa khẩu Tây  Nam  nước Cam Bốt. Chỉ cần độ  2 tiếng đồng hồ  máy bay  là từ Kiên Giang đến được  tất cả 10 quốc gia Đông Nam Á và miền Nam  Trung Quốc!

Kiên Giang ngày nay   chia ra làm  2 thị xã là Rạch Giá  tỉnh lỵ, thị xã ( ? ) Hà Tiên và 13 huyện (có 10 thị trấn huyện ly năm 2002):  An Biên (Thứ Ba ), An Minh ( thứ 11 ), Châu Thành( Minh Lương ), GiangThành , Giồng Riềng, Gò Quao , Hòn Đất, Kiên Hải , Kiên Luơng , Phú Quốc, Tân Hiệp , Vĩnh Thuận  và U Minh Thuợng. Dân số năm 1995  là 1 382 000 người, năm 2000 là 1542 800 , năm 2004 là 1 643 000,  năm 2010 là 1703 500, năm 2012 có lẽ đã trên 1750 000 người . Năm 2009, dân số thị xã tỉnh lỵ Rạch Giá  trên 220 000 người. Năm 2002 , thị trấn Hà Tiên  có 39 957  người , nay chắc đã  gần 50 000 .  Thành phần các tộc dân Kiên Giang  năm 2010 gồm 12. 19 % là Khmer, 2.20 % là Hoa  và  85.43 là tộc dân Kinh ( Việt ). Thị xã Rạch Giá cách thị trấn Hà Tiên  92 km,  cách TP Cần Thơ 116km và TP Sài Gòn – HCM  250 km .

Kiên Giang theo dòng lịch sử    

Theo Nguyễn Hửu Phước ( Dòng Việt  số 22- 2008 ), Người Minh Hương nói chung và dòng dõi họ Mạc nói riêng,  đã góp phần quan trọng trong việc mở mang bờ cõi của Việt Nam. Riêng họ Mạc, ngòai việc góp sức vào trị an, đối ngọai và chống xâm lăng còn để lại một số văn hóa chữ Hán và chữ Nôm cho lịch sử văn học Việt Nam như các bài thơ của Mạc Thiên Tích ghi  mở đầu bài phát triễn Kiên Giang. Từ Mạc Thiên Tích ( mẹ và vợ là người Việt )  về sau, con cháu họ Mạc đã là người Việt Nam, không còn là người Hoa nữa.  Họ đã góp phần trong việc kiến quốc nước Việt Nam ở nhiều lảnh vực quân sự , chánh trị, văn hóa. Ví dụ điển hình có thể kể là Ngô Nhân Tịnh, Trịnh Hòai Đức, Phan Thanh Giản v.v… Sau khi người Mãn Châu  chiếm và cai trị  tòan lảnh thổ Trung Hoa, lập nên nhà Thanh ( 1644- 1911 ), một số cựu thần  nhà Minh không chịu đầu hàng, một số thương gia không chịu hợp tác. Họ lập phong trào “ Bài Thanh Phục Minh”. Dương Ngạn Địch, cựu Trấn Thủ  một số quận thuộc tỉnh Quảng Tây và Trần Thượng Xuyên  ( còn có tên là Trần Thắng Tài ), cựu Trấn Thủ một số quận  thuộc tỉnh Quảng Đông, dẫn 3000 quân lính gồm đa số là  người Quảng Đông và Phúc Kiến và hơn 50 chiến thuyền đến Tư Dung  và Đà Nẳng tạm trú và xin theo  Chúa Nguyễn. Nhóm Trần Thượng Xuyên vào lập nghiệp ở vùng  Cù Lao Phố ( Biên Hòa ngày nay ). Nhóm Dương Ngạn Địch  và phó tướng là Huỳnh Thắng  ngược cửa Tiền Giang và  dừng lại lập nghiệp  ở vùng Mỹ Tho (Tiền Giang ngày nay ).

Trong lúc đó,  vào khỏang năm 1671, một thanh niên thương buôn  tên Mạc Cửu người Quảng Đông, đến phía Đông Nam Chân Lạp với mấy trăm tùy tùng, được phép vua Chân Lạp cho khai thác vùng bờ biển vùng Phú Quốc. Sau đó Mạc Cửu đến vùng Hà Tiên ngày nay, chiêu mộ thêm nhiều người Trung Hoa, cả ngườiViệt Nam và người Cam Bốt, mở mang  rất thành công vùng Hà Tiên, biến vùng này thành một khu tự trị phồn thịnh. Năm 1708,  Mạc Củu xin  thần phục Chúa Nguyễn và được Chúa Minh Nguyễn Phước Chu ( trịvì từ 1691 đến 1725 ) phong chức Tổng Binh Trấn Hà Tiên, tước  Cửu Ngọc Hầu.  Như vậy, lảnh địa Hà Tiên trở thành một phần của Việt Nam từ năm đó.  Giai thọai  sử liệu cho biết chúa Minh  đã thêm  bộ “ ấp “  vào chữ Mạc để  chỉ họ  của người bầy tôi này, tuy cũng đọc là Mạc, nhưng viết  theo chữ Hán  khác với  họ Mạc của một  bầy tôi phản lọan  của vua Lê mà chúa Nguyễn  vẫn còn tuân phục  trên danh nghĩa ( theo Nguyễn Ngọc Huy – 1998 ). Năm 1735,  Mạc Cửu mất, Thiên Tích( hay Thiên Tứ ) thay cha, được Chúa  Ninh Nguyễn Phước Trú ( trị vì  1725- 1738) phong chức Tổng Binh Đại Đô đốc,  trấn Hà Tiên , tước Tông Đức Hầu.  Ít lâu sau,  Mạc Thiên Tích mở rộng thêm Hà Tiên  của cha đến tận vùng Cà Mau  và sau đó vua Chân Lạp còn nộp thêm cho chúa Nguyễn  nhìều vùng đất nữa, dưới thời Mạc Thiên Tích. Có thể nói  rằng  ở thời điểm này, vùng Hà Tiên  bao gồm  cả Hậu Giang ngày nay. Năm 1756, vua Chân Lạp là Nặc Nguyên thần phục chúa Trịnh , nên chúa  Vỏ  Nguyễn Phước Khóat ( trị vì  1738-  1765 ) cử Nguyễn Cư Trinh đem binh đánh phạt.  Nặc Nguyên  thua chạy  đến vùng Hà Tiên  xin Thiên Tích cho tạm cư . Thiên Tích thuyết phục Nặc Nguyên hàng phục Chúa Nguyễn. Nặc Nguyên vua Chân Lạp, dâng đất Tầm Bôn ( vùng Tân An ) và Lôi Lạp ( Vùng Gò Công)  tạ ơn. Năm sau,  Nặc Nguyên chết . Con là Nặc Tôn tranh dành ngôi vua, được Thiên Tích giúp đở  với sự chấp thuận của Vỏ Vương. Nặc Tôn  lên ngôi vua,  dâng cho Vỏ Vương  vùng Kam Pong Luong, phía Bắc Hà Tiên, tên Việt Nam là Tầm Phong Long, một vùng đất rộng rải  trải dài từ Vĩnh Long-Sa Đéc  đến khỏi Long Xuyên- Châu Đốc sang tận nhiều phần đất đai Căm Bốt ngày nay. Trương Phước Du, Nguyễn Cư Trinh dời dinh Long Hồ xuống xứ Tầm Bao, thôn Long Hồ tỉnh lỵ  Vĩnh Long sau này, lập đạo ( khu vực quân sự và hành chánh có đồn binh ) Đông khẩu ở Sa Đéc , đạo  Tân Châu ở Tiền Giang , đạo Châu Đốc ở Hậu Giang. Khi Nặc Tôn  cắt dâng qua Thiên Tích thêm  5 phủ là Cần Bột ( Kampot ), Vũng Thơm ( Hương Úc, KompongSom ), Chân Rùm ( Nam bộ tỉnh Treang ), Sài Mạt ( Bentey Meas ) và Linh Quỳnh ( tên Căm Bốt ? ), Thiên Tích xin lập đạo Kiên Giang ở Rạch Giá , đạo Long Xuyên ở Cà Mau, chiêu tập dân đến, lập thành thôn ấp.  Như vậy  công đầu thiết lập Kiên Giang -Rạch Giá năm  1757 – 58  là  Mạc Thiên Tích,  sau công đầu của cha  là Mặc Cửu  xây dựng Hà Tiên năm 1708 đến 50 năm .

Nói đến Hà Tiên – Rạch Giá – Long Xuyên (khi đó là Cà Mau) , Biển Tây không thể không kể đến bôn ba , kinh doanh của Chúa Nguyễn Phúc Ánh các năm 1777-  1801 ở Gia Định, trước khi  thống nhất Việt Nam lên ngôi vua Gia Long ở Huế năm 1802. Năm 1 775, Nặc Tôn nhường ngôi cho Nặc Vinh ( Ang Non II- 1775 – 79). Năm đó chúa Định Nguyễn Phước Thuần  chạy trốn vào Gia Định, sau khi quân Trịnh chiếm Phú Xuân tháng giêng năm 1775. Khi thuyền chúa đến Gia Định, đóng ở Bến Nghé, Mạc Thiên Tích  đem các con đến bái yết. Chúa gia thăng Thiên Tích làm Đố đốc quận công, cho con  là Tử Hòang làm   Chưởng Cơ, khiến  về đạo Trấn Giang  đóng giữ. Năm 1776, Nhạc cử Lữ làm Tiết Chế, sai đem tráng đinh phủ Qui Nhơn vượt biển đánh Gia Định. Chúa Định phải chạy đến dinh Trấn Biên. Được tin Lữ chiếm Sài Côn ( Chợ Lớn  ngày nay ), Nhạc  đúc ấn vàng, tự xưng là Tây Sơn Vương, phong Lữ làm Thiếu Phó  và Huệ  làm Phụ Chánh. Khi Nặc Vinh thân  Tiêm La ( Thái Lan ngày nay ) và không ưa người Việt, biết rỏ nội bộ nhà Nguyễn chia ra làm hai phe, Tân  Chính Vương ( nguyên là Đông Cung Dương) dựa vào Lý Tài, Thái Thượng Vương ( chúa Định ) và  Nguyễn Phước Ánh  đi với lực lượng Đông Sơn Đổ Thành Nhân,   không chịu nạp cống nữa. Chúa Định sai  Nguyễn Phước Ánh đem binh đánh. Nặc Vinh  thua va bị bắt giết.  Dò biết nội bộ Chúa Nguyễn chia rẽ, tháng 3 năm 1777, Phụ chánh Nguyễn  văn Huệ, Thiếu phó Nguyễn văn Lữ  chia  lảnh thủy – bộ binh  vào đánh Gia Định. Tháng tư, quân Tây Sơn đến đánh lấy Tài-Phụ-  Giồng Tài thuộc Gia Định nơi,   Thái Thượng Vương  chúa Định, dựng cờ “ Đông sơn Đại tướng Quân”;  sau đó  đánh chiếm Tranh Giang cũng thuộc Gia Định, nơi Tân chính Vương ( Đông Cung Dương) trấn giữ, khiến Vương phải chạy về Ba Việt, thuộc tỉnh Vĩnh Long ngày nay. Tân Chính Vuơng ước với Tây Sơn là nếu  họ bảo tòan tính mệnh cho  quân dân trong đồn thì sẽ nạp mình; nhưng  lại bị Tây Sơn giết cùng 18 quan tướng bị bắt với Vương.  Còn Thiên Tích rước Thái Thượng Vương  đi đường sông từ Cần Thơ – Trấn Giang về Kiên Giang, trú ngụ ở  Cà Mau (Long Xuyên ngày đó). Tháng 9, quân Tây Sơn do Chưởng cơ  Thành chỉ huy  đánh  Cà Mau, bắt được  Thái Thượng Vương  đem về giết chết ở Sài Côn,  cùng  Nguyễn Phước Đồng, anh ruột của  Nguyễn Phúc Ánh,  và nhiều tướng sĩ khác . Nguyễn Phước Ánh trốn thoát ra đảo Phú  Quốc, rồi đảo Thổ Chu.  Nguyễn Phước Ánh ở Thổ Chu nghe tin tháng 10,  Nguyễn Văn Huệ rút về Qui Nhơn, bèn cử binh ở Cà Mau – Long Xuyên rồi tiến chiếm  Sa Đéc. Tháng 11, quân Nguyễn Phước Anh  đánh úp dinh Long Hồ  và tháng 12 chiếm lại Sài Côn. Năm 1778,  Đổ Thanh Nhân và các tướng tôn Nguyễn Phước Ánh, năm đó mới 17 tuổi,  làm Đại Nguyên Súy Nhiếp Quốc Chính. Ở Qui Nhơn , Tây Sơn Vương lên ngôi Hòang Đế, niên hiệu là Thái Đức,  phong Lữ làm Tiết Chế, phong Huệ  làm Long Nhương tướng quân. Trong khi đó, Đại Nguyên Súy Ánh  sai đóng chiến thuyền, đắp lũy  phòng giữ Sài Côn, dựng nhà tông miếu, đặt công đường các dinh Trấn Biên ( Biên Hòa ) , Phiên Trấn( Gia Định và Định Tường ), Long Hồ (  An Giang và Vĩnh Long ). Năm 1780,  Bồ Ông Giao, người Chân Lạp theo kế ly gián của Tây Sơn, gièm với Vua Tiêm là  Gia Định  gửi mật thư cho Mạc Thiên Tích và Nguyễn Phước Xuân đang ở Tiêm, khiến làm nội ứng  mưu đánh kinh đô Tiêm. Vua Tiêm nghi,  sai bắt 53 người,  đánh chết cả gia quyến Thiên Tích và 3 con  Tử Hòang , Tử Thượng và Tử Duyên . Mạc Thiên Tích uất hận, tự tử , bấy giờ đã trên 70 tuổi. Năm 1784 , Nguyễn Vương sang Vọng Các, phong cho con  Mạc thiên Tích là Tử Sanh còn sống sót làm Cai cơ. Năm  1787,  NguyễnVương về Gia Dịnh cho Tử Sanh làm Lưu Thủ Hà Tiên . Tử Sanh mất,  vua Tiêm đưa  Mạc công Bính, con của Tử Hòang  về trấn giữ Hà Tiên, nhưng Nguyễn Vương chỉ cho Công Bính làm Cai Đội, Lưu Thủ đạo Long Xuyên. Năm 1791,  Nguyễn Vương  mới để Công Bính về trấn thủ Hà Tiên … (theo Phan Khoang – 1967 ). Về địa thế cũng như chiến lược, Hà Tiên đóng vai trò cửa ải  án ngữ đường vào nội địa Xứ Đàng Trong. Quân Cao Miên hay Tiêm ( Xiêm ) La muốn quấy rối, Chúa Nguyễn không thể không dùng họ Mạc. Có thể nói vai trò của Mạc Cửu  và Mạc Thiên Tích, cũng như vùng đất biên thùy  dưới quyền họ,  là làm  “ làm phên che  giậu chống” cho đất Chúa Nguyễn . Các vị chúa như Phước Chu, Phước Trú chỉ có thể yên ổn mặt Nam với sự trung thành và lòng tận tâm của họ Mạc. Nhận thức được vai trò quan trọng của  mình, Mạc Thiên Tích  luôn luôn ca tụng  vùng đất thuộc quyền  như một nơi hiểm yếu thiên nhiên tạo dựng, quân giặc  không thể tấn công được.  Thiên Tích mô tả niềm kiêu hảnh đó, đặc biệt ở  hai bài thơ “ Kim dự  lan đào – Đảo ngăn sóng lớn” và  “Bình san điệp thúy – Núi dựng một màu xanh” …( Nguyễn Văn Sâm – 2008 ).

Năm 1757, sau khi Nặc Tôn dâng đất Tầm Phong Long, chúa Vỏ Nguyễn Phước Khóat đã cho thành lập  Tân Châu Đạo, Châu Đốc Đạo và Đông Khẩu Đạo ở Sa Đéc . Ở vùng duyên hải , Nguyễn Cư Trinh,  theo lệnh Vỏ Vương, thành lập Kiên Giang Đạo và Long Xuyên ( Cà Mau ) Đạo do  Mạc Thiên Tích chỉ huy trực tiếp, nhưng  về hành chánh vẫn  thuộc dinh Long Hồ ( nay đã dời về tỉnh Vĩnh Long ngày nay, thay vì ở Mỹ Tho ). Năm 1804, vua Gia Long  đổi Long Hồ thành  trấn Vĩnh Thanh, chỉ bao gồm Vĩnh Long và An Giang,  gồm phủ Định Viễn và 4 huyện  Định Viễn . Còn các vùng Rạch Giá, Cà Mau  thì sáp nhập vào trấn Hà Tiên . Thống nhất đất nước, vừa hết nội chiến, vua Gia Long phải lo ngăn ngừa giặc Cao Miên và nhất là giặc Xiêm, hung hăng  muốn nuốt trọn Lào, Miên,  nuôi tham vọng tiến chiếm luôn Mã Lai. Gia Long phải ra lệnh cho  Trấn thủ Vĩnh Thanh Lưu Phước Tường,  năm 1815, đem dân binh trấn hơn  3000 người,  xây đồn Châu Đốc và năm 1817  ra lệnh  cho Nguyễn Văn Thọai đào vét kinh Tam Khê,  sau này gọi là  kinh Thọai Hà , và vận quân  đào tiếp  kinh Vĩnh Tế,  từ Hậu Giang  ra vịnh Xiêm La ( Thái Lan ) dùng đến 80 000  lượt người,  đào 5 năm mới xong.  Thời Minh Mạng, năm 1832, Hà Tiên  trở thành một trong 6 tỉnh ( trấn thời Gia Long nay  đổi tên thành tỉnh)- Lục  Tỉnh Miền Nam . Nhắc lại 6 tỉnh  là Gia Định , Biên Hòa , Định Tường, Vĩnh Long , An Giang và Hà Tiên.  Tháng 11 năm 1833,  thừa dịp Lê văn Khôi nổi lọan, quân Xiêm  chiếm Hà Tiên, thành Nam Vang, Châu Đốc …tiến xuống Tiền Giang. Trương Minh Giảng  đánh giữ vất vã , đến  cuối đời Minh Mạng,  năm 1840, cũng chưa xong.

Năm 1859,  Pháp bắt đầu đánh Việt Nam. Tháng 2 năm 1859 , Pháp chiếm thành Gia Đinh. Ngày 25 tháng 2  năm 1861  Pháp hạ đồn Kỳ Hòa do Tổng Đốc đại thần Nguyễn Tri Phương trấn thủ  và điều động quân bình  tòan Nam Kỳ.  Ngày 14 tháng tư 1861,   Định Tường mất . Ngày 17 tháng 12 năm 1861, Biên Hòa mất.  Ngày 22 tháng 2 năm 1862,  Vĩnh Long bị Pháp chiếm lần thứ nhất.   Sau Hòa Ước  ngày  5 tháng 6 năm 1862,  Pháp trả lại  Vĩnh Long. Ngày  20 tháng 6 năm 1867, Pháp lại tấn công  Vĩnh Long lần thứ hai . Đô đốc De la Grandière chỉ huy một đòan  10 chiến hạm đến thả neo ở vị trí chiến đấu đối mặt thành Vĩnh Long,  phái giáo sĩ  Legrand de la Lirage – cố Trường trao tối hậu thư cho kinh lược sứ Phan Thanh Giản,  ra hạn trong 2 giờ   phải trả lời  hòa hay chiến.  Phan Thanh Giản cùng Án Sát Võ Dõan Thanh  xuống tàu thương  nghị,  bất đắc dĩ phải đầu hàng. Thực sự thì trước đó 4 tháng,  La Grandière  đã phát họa ranh giới  hành chánh chia Nam kỳ ra làm 21 tỉnh.  Phan Thanh Giản dùng 17 ngày tuyệt thực   trước khi chết để  cầm chân địch  cho quan quân ta có thì giờ  di tản người, võ khí, lương tiền ra căn cứ địa,  theo Chiến Thuật  Dân Chúng Tự Vệ. Quản Cơ Trần văn Thành  rút về Láng Linh lập căn cứ  Bảy Thưa.  Quản cơ Lịch – Nguyễn Trung Trực rút về  Phú Quốc … Phan Thanh Giản tử tiết,  sau 17 ngày tuyệt thực. 2 ngày sau thành Hà Tiên và An Giang mất ( Vĩnh Long Địa Linh Nhân Kiệt- 2006 ) .

            Năm 1876 ,  miền Tây được Pháp chia ra thành 4  vùng đơn vị hành chánh lớn,  mỗi vùng chia ra làm thành những quận nhỏ hơn. Hà Tiên được chia ra làm 2 quận là Hà Tiên và Rạch Giá . Tháng giêng năm 1900 , các quận Hà Tiên và Rạch Giá  trở thành các tỉnh Hà Tiên và Rạch Giá. Thời đệ Nhất Cộng Hòa Hà Tiên và Rạch Giá nhập lại  thành tỉnh Kiên Giang.  Lúc đó Kiên Giang gồm 7 quận là Kiên Lương, Kiên An, Kiên Bình, Tân Kiên, Kiên Thành và Phú Quốc.  Bắc Kiên Giang giáp  Căm Bốt , Đông Bắc giáp  Châu Đốc, Đông giáp  An Giang, Đông Nam giáp Phong Dinh và  Chương Thiện, Nam giáp An Xuyên . Nay  tỉnh Chương Thiện phần lớn thuộc tỉnh Hậu Giang và Thành phố Cần Thơ, Châu Đốc – Long Xuyên thuộc tỉnh An Giang  và tỉnh  Minh Hải Cà Mau chia ra làm 3 tỉnh là : Sóc Trăng , Bạc Liêu và Cà Mau . Kiên Giang thành 13 huyện và một thị xã là Rạch Giá và một thị trấn là Hà Tiên như đã kể trên.

Địa lý, địa hình Biển Tây ( hai bờ biển Kiên Giang và Cà Mau)

Đã  được trình bày ỏ bài Biển Tây viết  tháng 10 – 2008;  hình như cũng đã  được đăng tòan bài ở blog Nam Ky Lục Tỉnh ( Lâm văn Bé – Canada ) . chon en sau đây chỉ là phần bổ túc.

Các đảo ít khi đề cập ở  Kiên Giang – Biển Tây ở Việt Nam

Đáng nói thêm  nhất là Phú Quốc,Thổ Chu và Nam Du,  ngòai một số đảo Biển Tây Kiên Giang đã nói đến ở phần dẫn nhập.

 

Phú Quốc

Phú Quốc như đã nói ở phần mở đầu  là đảo lớn nhất nước, gồm  22 ( 26? )  đảo và tiểu đảo . Đảo nằm ở 100 N , BắcVĩ tuyến; cách  đất liền thị trấn Hà Tiên , nay cũng thuộc tỉnh Kiên Giang  46km; cách thị xã Rạch Giá 120 km  , đến được bằng đường biển và đường hàng không (  chừng 25 phút bay ), cách Sài Gòn -TP HCM chừng 500 km  và đến được sau 60 phút bay.  Dân Miền Nam biết rỏ Phú Quốc hơn là dân miền Bắc vì đảo có khí hậu nhiệt đới  và địa lý núi non  tương phản  với đồng bằng gần như phẳng lì sông Cửu Long.   Quốc tế không biết gì nhiều về Phú Quốc , ngoài 3 đặc điểm lâu đời  là  nước mắm- fish sauce Phú Quốc, tiêu – pepper Phú Quốc Đảo  và chó  ( đặc biệt  loài lưng xù ) Phú Quốc, nổi tiếng là chó chiến đấu giỏi nhất thế giới và có thể nay mai là ngọc trai- pearls  nữa.  Đảo chính Phú Quốc rộng 59 305 ha  ( 593.05 km2)  là một dãy tràn  cảnh quan  đẹp đẻ  từ các bải biển cát  có khi trắng phau , đồi núi  rừng xanh , đồng  bằng sông và nhiều tiểu đảo lân cận và cũng là một trong ngư trường biển  quan trọng nước nhà  tích cực họat động , những rặng san hô đặc biệt  ở phía Nam và Tây Bắc đảo.  Bề dài đảo là 50 km.  Núi cao nhất là núi Chùa 603 m trên mặt biển ttrong khi Hòn Khô thuộc quần đảo Thổ Chu  khi triều dâng chỉ trồi lên khỏi mặt biển 0.5 m. Ngoài phi trường Dương Ô, ngọai ô huyện lỵ Dương Đông đang  mở mang, Phú Quốc đã thiết lập  nhiều hải cảng, tỉ như  cảng An Thới và cảng Hòn Thơm,  tàu lớn  quốc tế và quốc nội cập bến được. Dân số chỉ  độ 1000 người  cuối thế kỷ thứ 19, đầu thế kỷ 20.  Cuối Thế Chiến Thứ Hai, dân số tăng lên đến  5000 người phần lớn tập trung ở huyện lỵ là thị trấn Dương Đông. Vào Thời Chiến Tranh Mỹ ở Đông Dương, dân số ước lượng chừng 12 000 đến 17 000 .  Đáng tiếc là một số  tù binh  kháng chiến ( chống Pháp rồi chống Mỹ -Việt Nam Cọng Hòa)  bị bắt đày ra ở  nhà tù Cây Dừa, thiết lậptừ thời Pháp thuộc, còn lớn hơn dân số đảo .  Sau năm 1975,  có chừng 40 000 tù binh được  trả về lại lục địa.  Năm 2003,  đảo Phú Quốc đã có 55 000 người; năm 2005 là 75 000; năm 2012,  có lẽ trên 85 000.  Khí hậu Phú Quốc có 2 mùa  rỏ rệt : mùa mưa  từ tháng 6 đến tháng 10  và mùa khô từ tháng 11 đến tháng 5 năm sau. Lượng mưa  trung bình hàng năm là 2879 mm, nhưng ở các  vùng núi  miền Bắc đảo, có khi lên đến 4000mm. Hai tháng nóng  nhất là tháng 4 và tháng 5, nhiệt độ có thể đạt 350C. Thăm viếng đượcPhú Quốc suốt năm, nhưng tốt nhất là vào mùa khô, trời luôn luôn nắng trong xanh.  Phú Quốc  có hàng trăm  xưởng làm nước mắm, mức sản xuất mỗi năm khỏang 10 triệu lít ( năm 2008  chỉ ghi là 6 triệu lít ), mỗi xưởng chứa hàng tá  lu- vại công kềnh  sắp hàng chờ đợi  đổ đầy cá tươi, lòai cá cơm( cá trống ? )– anchovy, hàm lượng protein cao. Du khách  sẽ ngạc nhiên tham quan các vườn tiêu  nhiều vô số kể, tổng diện tích  là 500 ha , vườn nhỏ bé tí xíu, so vói các lu – vại lớn làm nước mắm và có thể thèm muốn thử vài hột tiêu cay xanh non  pha trong một muổng đầy nước  mắm mặn. Có lẽ cũng nên nhắc là vùng Phú Quốc –Hà Tiên – Kampot ( Cần Bột ? ) thời Pháp thuộc đứng nhất nước sản xuất tiêu , nhưng nay các  vườn tiêu  ở Đắc Nông,  Gia Lai – Đắc Lăc, Bình Phước … phát triễn mạnh hơn và từ năm 2005 đã đưa Việt Nam lên hàng đầu thê” giới về xuẩt cảng tiêu trên hẳn Ấn Độ và Nam Dương – Inđônêxia .   Lễ Hội Phú Quốc cũng như khắp nơi nước nhà đều tính theo âm lịch. Ngày 16 tháng 10 là lễ miếu Dinh Câu, ngày 26 tháng11 là Miếu Thủy Long Thánh Mẩu, Ngày15 tháng 7  là Miếu Cúng tế ngày  30 tháng 7   là miếu thờ phụng Chùa cũ Sùng Hưng nhớ công đức bà Chúa Hàm Ninh , ngày 7 và 8 là cúng Chùa Muôn ,   ngày  26- 26 tháng 9 là  Chùa Suối Đa , ngày 26 – 27 tháng 9 là cúng chùa Gành Giờ, ngày 27 tháng 8  là lễ đền thờ anh hùng Nguyễn Trung Trực có căn cứ quân sự chống Pháp trên đảo  thời Pháp  chiếm 6 tỉnh Nam Kỳ, ngày 27 tháng 7 là lễ tưởng nhớ các liệt sĩ bị đày ra chết ở đảo, ngày 15 tháng giêng là lễ kỵ vua Gia Long đã trú ngụ trốn Tây Sơn khá lâu ở đây Công viên Quốc gia – National Park  Phú Quốc  là một trong 3 công viên quốc gia  thuộc khu Bảo Tồn Người và Sinh Cầu – Man and Biosphere ( MAB) Reserve  tỉnh Kiên Giang dược UNESCO công nhận năm 2006 . Hai công viên kia là Công viên Quốc Gia U Minh Thượng và Vùng Bờ Biển Kiên Lương –  Hòn Chông.  Công viên Phú Quốc trải dài từ rừng núi đến  các rặng san hô, bao gồm  luôn các rừng gỗ dầu – dipterocarp cuối cùng còn sống sót ở nước nhà , các rừng  tràm Melaleuca và rừng sát – mangrove forest,  những bải cỏ rong biển – seagrass  và rặng san hô- coral reefs quan trọng.

Thổ Chu

Thổ Chu  ( hay Thổ Châu ) là đảo lớn nhất quần đảo Thổ Chu ,  nơi có xã Thổ Chu , huyện Phú Quốc , tỉnh Kiên Giang ngày nay. Tên ngọai quốc thường ghi ở bản đồ là Poulo Panjang .  Được xem là địa đầu Tây Nam đất nước. Rộng 1395 ha ( 13.95 km2 hay 5, 386 dặm Anh ). Tọa độ là 9018’ N vĩ tuyến Bắc và 103019’ E kinh tuyến Đông. Nằm phía Tây Nam Phú Quốc và Rạch Giá  và phía Tây Bắc  Mũi Cà Mau, cách Phú Quốc 55 hải lý -102 km hay 63 dặm Anh , cách Rạch Giá  220km hay 140 dặm Anh và cách Cà Mau  85 hải lý – 157 km hay 98 dặm Anh. Đảo Thổ Chu có 4 bải biển là Bải Ngự (hay Bải Vua ), Bải Đông, Bải Mun và Bải Nhất .  Môi trường biển Thổ Chu  giàu rạng san hô. Đa số 99 lòai san hô nước nhà đều hiện diện ỏ đây thuộc hai tông MontiporaAcropora , thuộc  họ Acroporidae . Thổ Chu cũng chứa nhiều rừng  xa xưa , gồm 200 loài  thực vật  phần lớn thuộc họ Clusiaceae, họ Đậu Fabaceae và họ Xa bô chê Sapotaceae. Thổ Chu cũng chứa loài tắc kè đặc hửu – endemic gecko Cyrtodactylus thochuensis .  Theo dòng lịch sử  thì  thời Đệ nhất Cọng Hòa Đảo Thổ Chu thuộc quyền tỉnh An Xuyên ( Cà Mau – Bạc Liêu ) qủan trị. Tháng 10 năm 1975 , Khmer Đỏ chiếm Thổ Chu  Phá tan nhiều thôn xóm , giết chết nhiều người và bắt đi 515 dân đảo . Các ngày 24 -27 tháng 5 năm 1975,  quân đội Việt Nam phản công tái chiếm Thổ Chu ( theo Hà Thành –  2009 ). Năm 1977, Khmer Đỏ lại đột kích đánh phá Thổ Chu, nhưng một lần nữa bị đánh bại. Ngày 27 tháng 4 năm 1992 ,  Ủy Ban Nhân Dân tỉnh Kiên Giang  đưa 30 người đến định  cư ở Thổ Chu.  Ngày 24 tháng 4 năm 1993,   Chánh phủ Việt Nam quyết định  thiết lập xã Thổ Chu  có trách nhiệm cai quản mọi đảo quần đảo Thổ Chu . Đa số dân cư Thổ Chu  là nhân viên Hải Quân  và quân  biên phòng – border  guards đã định cư trên đảo.  Đầu năm 2012, đếm được 513 căn hộ  có 1700 dân, phần lớn  sinh sống ở Bải Ngự, và Bải Đông.  Đời sống cư dân vất vã  vì họ phải di chuyễn  quanh đảo,  2 lần một năm, tránh  bảo tố. Vào thời kỳ gió mùa Tây Nam từ tháng 4 đến tháng 8, dân chúng phải  di cư từ Bải Ngự  đến Bải Đông và vào thời kỳ gió mùa Đông Bắc thì di cư ngược lại từ tháng 9 đến tháng 3 năm sau. Tình trạng khó khăn đến cuối năm 2012 vẫn chưa khắc phục. Đảo Thổ Chu hiện chỉ có một  máy phát điện ở Bải Ngự. Đảo cũng không có mạng lưới cung cấp nước ngọt  khiến quân dân  đều phải đào giếng. Tháng giêng 2012. dịch vụ thông tin di động  của Viettel,  Mobiphone và Vinaphone đã đến đảo. Hải đăng Thổ Chu  cũng đã được thiết lập  ngày 25 tháng giêng năm 2000.  Thấy đèn chiếu được  khỏang 54 km  ban ngày và 22 km ban đêm. Đảo cũng đã có một trường học, một trạm bưu điện  và môt  đề miếu  kỷ niệm những nạn nhân Khmer Đỏ .   Phát triễn kinh tế  Đảo Thổ Chu cũng còn rất khó khăn . Cư dân đảo sinh sống  bằng đánh cá biển , kể cả chuyên chở và buôn bán hải sản. Không rỏ Nghị định phát triễn Chánh phủ ký năm 2009  dự toán biến quần đảo  thành một trung tâm dịch vụ hải sản lớn đã thực hiện đến đâu ?

Nam Du

Quần đảo Nam Du tiếng ngọai quốc là Poulo Dama.  Cách thị xã Rạch Giá  90 km về phía Tây. Đảo Nam Du còn có tên là « Củ Tròn ? »  là đảo lớn nhất  của quần đảo Hòn Lớn  gồm có  21 tiểu đảo, bao quanh đảo Hòn Lớn, theo vài người  dấp dáng hình ảnh các đảo Vịnh Hạ Long nên đôi khi được gọi là Tiểu Vịnh Hạ Long. Chỉ có một chuyến tàu mỗi ngày,  đi từ Rạch Giá đến Nam Du mất 5 tiếng đồng hồ.  Một con đường trải nhựa  dài 2.5 km  trên Hòn Lớn  chở du khách  đến một đỉnh núi cao 300 m trên mặt biển, trên đỉnh nhìn xuống rất ngọan mục ; thấy  được tòan thể quần đảo.  Cũng từ đỉnh, có thể nhìn thấy thị trấn An Sơn chứa 300 nhà nhỏ dưới chân núi. Binh lính đóng hiện nay  trên đỉnh núi Nam Du than phie6n là hàng ngày phải  leo  vách đá thẳng đứng  xách nước ngọt từ chân núi.

         Bầy cá heo – dolphin ở  Quần đảo Bà Lụa

Quần đảo Bà Lụa thuộc quận đảo Kiên Hải, nằm giữa Hòn Độc và Hòn Rái, gần Hòn Chông  và  Vịnh Cây Dương.   Năm 2013 ( ? ),   nhóm khoa học Viện Sinh Học Nhiệt đới – Institute of Tropical Biology đã phát hiện  một bầy 20 con heo hiếm có – Irrawaddy dolphins ở khu Biển Bảo Tồn MAB.  Đây là một cơ hội thêm đề tài mới cho du lịch Biển Tây chăng ?

( Sẽ tiếp phần II , lạm bàn phát triễn Kiên Giang : Nông ngư , công nghệ, đô thị hóa …)  

3 comments

  1. GS Tôn Thất Trình kính mến, cảm ơn GS về nội dung đã bàn. Tôi là người Hà Nội nhưng đã sống, làm việc, phục vụ ở KG gần nửa đời người và nghỉ hưu ở đây-người Kiên Giang thực thụ-nên cũng am hiểu lịch sử Kiên Giang. Nếu GS không phiền, tôi xin có vài ý nhỏ trao đổi cùng GS:
    – Trước hết, hiện nay Rach Giá là Thành phố chứ không phải Thị xã,
    – Tôi không rõ Ngô Nhân Tịnh, Trịnh Hòai Đức, Phan Thanh Giản có phải con cháu họ Mạc (Mạc Cửu)?
    – Phú Quốc là đảo của Việt Nam nên không cần ghi chú người Căm Bốt (Khơ me?) gọi là gì, vả lại tên gọi đó hình như không thấy trong các văn bản;
    – Nói về Hà Tiên không thể không nhắc tới “Tao đàn Chiêu Anh Các”

    Số lượt thích

    • cam on anh Dương Quan. Hinh như Rạch Gia chua đạt đươc tiêu chuẩn năm 1999 , đê trơ thành ThanhPhô như TP HCM , TP Hà Noi , TP Hai Phòng , TP Cần Thơ và TP Da Nang , vi dan so Rạch gia chi moi 300 000, khongđen 1/3 mức goi TP la 1 triệu nguỜi. Cho nen chỉ la thị xã tỉnh ly- Chef lieu de Province .Cac cu như Trinh Hoài Đuc , Ngo Nhan Tinh … là người Viet goc Hoa – Minh Hương , không phải họ Mạc ( Toi da sua cau văn cho rỏ hon o Phan II A Kiên Giang anh Phựơng Tôn chua len mạng ) . Bài thơ Đông Hồ co neu cao Tao dàn Chiêu Anh Các – Ha Tiên . Tôi dang viết phan II -B Kiên Giang noi ve Kien Giang la tỉnh dứng đầu VN về sa>n xuất lúa gạo năm 2012, dứng dầu VN về dánh bat cá Biê>n và nuôi trồng thủuy hải sản – aquaculture ( ? )…Mong sẽ dực ang D Quan cho them y kien xác dáng . Cám On . Trinh

      Số lượt thích

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s