Dipl.-Biol. Nguyễn Thị Hoàng – Hoa Tulip

tulip-1Khi nghĩ đến xứ Hòa-Lan, người ta liên tưởng liền đến một loài hoa, và hình ảnh bông Tulip hiện ra trong trí ta cùng với nhiều cánh đồng rộng mênh mông phủ đầy những thảm hoa Tulip với hình dạng màu sắc khác nhau hằng năm khoe mình đón chào mùa xuân tươi vui.

Hòa-Lan nổi tiếng là xứ Tulip, nhưng ngộ nghĩnh thay, loài hoa nầy không phải phát xuất từ đây như đa số người ta thường lầm tưởng.

Thật đúng Tulip xuất xứ từ các quốc gia Hồi giáo vùng Transkaukasien, Turkestans, Ba-Tư (Persien), A-Phú-Hản (Afghanistan), và vào thời trung cổ khi người Âu châu chưa biết đến loại hoa nầy, Tulip đã có mặt trong các vườn hoa của những vị vua xứ Hồi.

Trên bình diện thực vật học Tulip được sắp vào gia đình Liliaceae, thuộc loại/Gattung Tulipa. Tên La-tinh của Tulip đi từ chữ Ba Tư „Dalband/Dulbant“ cũng như từ tiếng Thổ Nhĩ Kỳ „Tullbant/Tolibant“ có nghĩa là „Turban“ -khăn quấn đầu của người Trung Đông- và được dịch qua tiếng La tinh là Tulipa. Sự đặt tên nầy thật thích hợp vì dạng hoa Tulip quả đúng giống như Turban quấn đầu.

Rõ ràng hơn, hoa Tulip có hình dạng như cái chuông hay phễu với hoa đồ rất đơn giản. Trên đế hoa (Blütenboden) hình tròn có 6 cánh hoa, 3 cánh nằm phía trong và 3 cánh nằm phía ngoài. Ở giữa bông, sáu nhị đực (Staublätter) với những bao phấn (Staubbeutel) dài thẳng tạo thành hai vòng bao quanh nuốm của bộ nhị cái (Stempel). Trên đầu bộ nhị cái là gợn nuốm có ba thùy (Lappen) ưót nhớt để tiếp nhận phấn hoa.

tulip-2

 Tuy cùng hoa đồ nhưng Tulip có nhiều dáng hoa khác nhau. Qua sự lai giống người ta được nhiều giống mới, và chỉ trong vòng 400 năm, nếu kể chung luôn Tulip hoang dại, tổng số hoa hiện tại có đến 4000 loại. Tuy nhiên trên thị trường hoa Tulip ngày nay chỉ có khoảng vài trăm loại thật sự được phổ biến.

Dựa vào quy định quốc tế tùy theo nguồn gốc, đặc điểm của hoa và thời gian trổ bông, người ta chia Tulip ra làm 4 nhóm (Gruppen) A, B, C, D và sắp  chung thành 15 giống (Klassen).

·        Nhóm A: gồm những hoa trổ sớm, từ giữa đến cuối tháng tư và được phân ra làm 2 giống. Giống 1 với hoa có tràng hoa đơn giản (einfache Tulpe) như Tulip „Princessin Irene“, màu cam óng vàng điểm những vệt như ánh lửa màu đỏ đậm. Hoa giống 2 có nhiều tràng hoa  (gefüllte Tulpe) như Tulip „Hoangho“ màu vàng đậm. Nhóm Tulip nầy có cuống hoa ngắn (kurzstielig), dễ trồng và cao khoảng 25-35 cm.

·        Nhóm B với 3 giống: gồm những hoa trổ giữa mùa, từ khoảng cuối tháng tư đến đầu tháng 5, có khi đến tháng 6, với hoa lớn, cánh đơn và thường nhiều màu như Tulip „Olga“ màu đỏ với phần trắng trên đầu, Tulip „Prince Charles“ với màu tím thật đậm hoặc Tulip „Apeldoorn“ màu đỏ cam. So với nhóm A, Tulip nhóm B cao hơn nhiều, từ 35 đến 60 cm.

·        Nhóm C với 6 giống: gồm những hoa trổ trễ, từ tháng 5, có khi đến tháng 6. Nhóm Tulip nầy có đặc tính là tăng trưởng tốt, chịu đựng nổi mưa to, hoa trổ lâu dài có khi hơn cả tháng, và tùy giống cao từ 30 đến 75 cm, như Tulip „Queen of Night“ (75cm) màu thật đậm gần như đen,  Tulip „West Point“ (50 cm) màu vàng tươi, Tulip „Fantasy“ màu đỏ hồng, Tulip „Mount Tascona“ với nhiều tràng hoa màu trắng ngà (45 cm)… hay Tulip „Cottage-Tulpen“ chỉ cao 30 cm với cánh hoa màu vàng ánh điểm những sọc xanh lá cây. Điều đáng để ý  là giống Tulip „Cottage-Tulpen“ thường nở đúng vào thời gian ngày  „Lễ Các Bà Mẹ“ (Chúa Nhật thứ hai trong tháng 5); nhưng đặc biệt nhất trong nhóm C là giống Tulip „Rembrandt-Tulpen“ với Tulip „San Mario“ có cánh hoa màu vàng xen lẫn những vệt như ánh lửa màu đỏ rất đẹp. Chính Tulip nầy đã đóng một vai trò quan trọng trong hiện tượng được gọi là „Say mê điên cuồng bông Tulip“ (Tulpenmanie) sẽ được nói đến về sau.

·        Nhóm D gồm những giống nguyên thủy hoang dại và các loại giống lai (Hydriden). Năm 1958 nhóm D được chia ra làm 4 giống. Tùy theo giống, hoa có thời gian trổ bông khác nhau, kéo dài từ đầu cho đến cuối mùa (giữa tháng tư đến cuối tháng 6). Tulip nhóm nầy cao khoảng 15-40 cm như Tulip „Giuseppe Verdi“ màu đỏ đậm với viền vàng (30 cm), Tulip „Rosa Empress“ màu hồng tươi (30 cm), Tulip „Red Riding Hood“ màu đỏ tươi (30 cm)… và đặc biệt cũng nên nhắc đến „Tulipa tarda“, một loại Tulip dại, thấp, có nhiều hoa trên một cây, không như những Tulip trong nhóm thường chỉ có một bông thôi.

Sự hệ thống hóa, phân loại về Tulip đầu tiên được ghi nhận vào năm 1914-1915, tuy nhiên đến nay sự việc nầy vẫn chưa hoàn hảo vì cứ có thêm nhiều giống mới. Dầu sao sự thống kê hóa nầy cũng giúp ta dễ dàng hơn trong việc lựa chọn Tulip thích hợp để trồng trọt.

tulip-3Như đã cho thấy ở trên, Tulip có đủ nhiều màu sắc, từ trắng như tuyết, qua vàng, cam, hồng, tím cho đến đỏ sậm. Đặc biệt giống “Rembrandt” vô tình mang một loại siêu vi khuẩn/Virus vô hại và chính siêu vi khuẩn nầy đã làm cho màu của cánh bông có những mẫu hình sọc, hình lông hay hình như đốm lửa. Nguyên nhân của sự pha màu thiên nhiên tình cờ độc đáo nầy được người ta tìm ra vào năm 1943.

Vì sợ lây bịnh qua những Tulip khác nên giống  “Rembrandt” nguyên thủy bị cấm không được trồng, dù vậy người ta cũng lai giống được một loại hoa có dạng giống hệt như Tulip “Rembrandt”. Riêng việc gây một giống Tulip với những cánh hoa màu đen là điều mong muốn thiết tha của những nhà lai giống, nhưng đó chỉ là giấc mơ thôi vì cho mãi đến nay chưa ai thành công được, dầu là họ đã gây được một giống bông màu tím rất thật đậm gần như đen. Không phải chỉ nhiều màu sắc, Tulip còn có mùi thơm như ở vài loại hoa “Monte Carlo”, “Ballerina” và “Ad Rem”.

Sau đây chúng ta hãy tìm hiểu nguyên nhân sự xuất hiện và ảnh hưởng của hoa nầy ở Hòa-Lan. Trước đây hơn 400 năm ông De Busbecq, đại-sứ của đại đế Đức Ferdinand I, là người Âu châu đầu tiên được thấy hoa Tulip nơi cung điện của vua Hồi Suleima ở Konstantinopel (ngày nay là Istanbul). Vào năm 1554 ông gởi những củ Tulip về triều đình ở Wien, đó là lần đầu tiên những củ nầy có mặt ở Âu châu. Từ đây, củ Tulip được đưa sang Hoà-lan bởi Carolus Clusius. Ông là một nhà thực vật học nổi tiếng vào thời nầy, đảm nhiệm trông coi vườn dược-thảo hoàng gia ở Wien cũng như ở Prag. Đến năm 1593 ông được chỉ định sang Hòa-Lan để điều hành vườn thực vật tại Leiden, đây cũng là vườn thực-vật đầu tiên ở Tây Âu. Khi thuyên chuyển đến sở nhiệm mới, dĩ nhiên Carolus Clusius mang theo những cây sưu tầm của ông và đã trồng Tulip  vào năm 1593 ở Hòa-Lan. Năm sau, 1594, Tulip nở lần đầu tiên trên xứ nầy.

Không bao lâu Tulip trở thành “cây thời trang” (Modepflanzen), là hoa rất nổi tiếng và đắt giá không thể tưởng tượng. Do đó chỉ những giới giàu, giới “mới giàu làm sang” hay quí tộc mới mua nổi, còn đối những thương gia và thường dân, họ chỉ thưởng thức hoa nầy qua những bức tranh dầu mà thôi. Từ đó, một sự si mê điên cuồng về hoa Tulip xãy ra và trong sử sách được gọi tên là “Tulipmanie”. Sự si mê nầy như là một căn bịnh vì người ta không nói chuyện gì khác hơn ngoài chuyện Tulip: chỉ nghĩ về Tulip, mơ về Tulip, muốn phải mua được Tulip và hy vọng bán lại với giá cao hơn. Việc mua, bán, đầu cơ củ bông Tulip…phát triển rầm rộ. Và  khi số cầu cao hơn lượng cung cấp, giá cả củ Tulip tăng lên vùn vụt đưa đến chuyện bán đấu giá Tulip như là vật quý. Thêm vào đó, vì số cầu xảy ra quanh năm mà bông Tulip chỉ nở có mùa, nên chuyện thương mãi Tulip thành việc buôn bán đầu cơ, “mua trâu vẽ bóng”. Người ta bán buôn không còn đúng thời trồng bông như trước mà mua bán khi củ còn nằm dưới đất và có khi không biết dạng hoa như thế nào.

Bịnh mê say Tulip “=Tulipmanie” kéo dài từ năm 1623, tăng dần với cao điểm là năm 1637. Trong thời nầy giá trị của củ Tulip quý như vàng, được cân bán từng củ, được mua đi bán lạì như là cổ phần chứng khoáng. Giá một củ Tulip “Semper Augustus” vào năm 1624 là 1200 Florins (đơn vị tiền tệ Hòa-Lan), nhưng đến năm 1637 trị giá 10000 Florins (tương ứng với tiền của  một cái nhà đắt đỏ dọc theo các kinh ở Amsterdam thời đó).

tulip-4Trong vụ buôn bán đầu cơ, không phải chỉ có giới giàu mà dần dần ngay cả thường dân cũng tham gia và nhiều người đã làm giàu mau, dễ dàng như trở bàn tay. Nhưng  sau  đó, có tin đồn ra là số củ Tulip tồn trử còn nhiều thừa cung cấp cho thị trường, đồng thời trong những cuộc đấu giá số người mua bán cũng giãm đi, do đó giá cả Tulip sụt xuống rất lẹ đến 95%. Thị trường buôn bán Tulip bị khủng hoảng, sụp đổ. Ngày 5.2.1637 hiện tượng “Tulipmanie” chấm dứt, khiến những thương gia Hoà-Lan và nhiều người buôn bán cổ phần chứng khoáng giàu có thế lực trong xứ bị khánh tận. Nhiều người đầu tư bị phá sản, chỉ qua một đêm mà trở nên nghèo nàn. Ngày 27.4.1637 chính phủ Hoà-Lan ra sắc lịnh: Tulip chỉ được xem như hàng hóa thường mà thôi và sự buôn bán đều trả bằng tiền mặt. Sự khánh tận nầy nặng nề không thua vì sự sụp đổ thị trường chứng khoáng quốc tế năm 1929.

Ngoài ảnh hưởng đến nền kinh tế như vừa kể trên, Tulip cũng có ảnh hưởng lên các lãnh vực khác như thi, nhạc, văn và họa. Năm 1653 Paul Gerhardt đã ca ngợi Tulip với câu thơ nổi tiếng: “Hoa Narcissus và Tulip mềm mại đẹp hơn cả tơ của Salomonis”. Một điệu nhạc quen thuộc với hình ảnh hoa Tulip chắc chúng ta cũng đã từng nghe qua: “Khi mùa xuân đến, anh sẽ gởi đến em những hoa Tulip từ Amsterdam”. Và phải chăng chính vì hoa hiếm lạ nầy mà khiến cho Alexander Dumas, một văn sĩ Pháp nổi tiếng, đã viết chuyện tiểu thuyết “Tulip noir”, sau nầy được quay thành phim. Trong thời gian vàng son của nền hội hoạ Hòa-Lan, các hoạ sĩ nổi tiếng của xứ nầy vẽ rất nhiều bức tranh hoa Tulip, nhất là Tulip “Rembrandt”.

Như đã trình bày, Hòa-Lan không phải là xuất xứ của Tulip, nhưng hiện tại là xứ sản xuất củ Tulip nhiều nhứt với khoảng 3 tỉ củ Tulip hằng năm. Phần xuất cảng chiếm 2 tỉ và 1 tỉ còn lại dùng trong xứ. Năm 1849 củ Tulip được bán lần đầu tiên ở Mỹ và hiện nay Mỹ nhập cảng 1 tỉ củ được sắp đứng hàng đầu, kế đến là Nhựt và Đức.

Để phát triển việc tạo ra thêm những giống Tulip mới mạnh và đẹp, các nhà lai giống có nhiều kinh nghiệm đã họp nhau lại lập thành “Tổng Hội Người Trồng Hoa từ Củ Vương quốc Hòa-Lan” (The Royal General Dutch Bulb Grower´s Association). Ngoài ra ở Limmen còn có một viện bảo tàng tồn trử những giống Tulip xưa với mục đích dùng trong việc lai giống mới. Một giống lai “Duc van Tol” nguyên thủy của ông Carolus Clusius vào năm 1595 còn được thấy ở đây. Riêng việc ghi danh các loại Tulip mới với kê khai người lai giống và nhập cảng giống mới được hội Người Trồng Củ Vương quốc Hòa-lan (königl. Holländische Zwiebelzüchtervereinigung) ở Hillegom đảm nhiệm.

Sau khi đã nói về Tulip ở Hòa Lan bây giờ chúng ta hãy xem vai trò của hoa nầy ở đế quốc Thổ xưa, nơi mà Tulip phát xuất.

tulip-5

Hình hoa Tulip trang trí trên tường các dinh thự

Theo tài liệu sách vở cho thấy, người Thổ Nhĩ Kỳ đã trồng Tulip vào khoảng năm 1000. Vào thế kỳ 12 Omar Khayam đã làm thơ về bông Tulip, tiếp đến thế kỷ 13 thi sĩ Rumi cũng đã ca những bản nhạc về hoa nầy. Vào thế kỷ 14 người ta thấy những mẫu hình hoa Tulip trong nghệ thuật của đế quốc Thổ xưa, nhất là trên hàng vải và đồ kiểu. Đặc biệt những vị vua Thổ rất yêu chuộng hoa Tulip, đâu đâu cũng có hình ảnh hoa nầy: quốc huy, áo mảo vua, tường, bình hoa, cửa vào các nhà thờ Hồi giáo,… Cung điện đương nhiên được trang điểm với rất nhiều hoa Tulip đến nổi người dân gọi là „dinh thự hoa Tulip và nước mắt“ (danh từ hoa Tulip thì rỏ ràng dễ hiểu nhưng từ „nước mắt“ ở đây không được biết đi từ đâu và nghĩa gì).

Vào năm 1700-1730 phong trào si mê điên cuồng Tulip cũng xảy ra ở đế quốc Thổ. Vua Ahmed III là người đầu tiên mua Tulip lại từ Hòa-Lan về Thổ Nhĩ Kỳ. Năm 1730 ông bị đưa ra tòa vì tội thâm lạm ngân sách quốc gia vì đã dùng quá nhiều tiền cho những đại lễ về bông Tulip hằng năm và bị xử chặt đầu, một giá thật đắt cho hoa Tulip. Ngay ở hiện tại hoa Tulip đối với dân Thổ Nhĩ Kỳ là một quốc hoa hiện thân cho đời sống và sự sanh sản.

Hoa nào cũng có huyền thoại riêng, nhưng huyền thoại về hoa Tulip thật đau buồn. Thuở xa xưa có một chàng Ba Tư tên là Farhad. Chàng yêu thương tha thiết một nàng con gái đẹp tên Shirin. Một ngày kia tin sai đồn tới rằng người yêu của chàng bị giết chết. Đau khổ tột đỉnh chàng leo lên lưng ngựa yêu quí của mình, giục ngựa phóng nhanh lao thẳng vào tường núi đá tự tử. Máu từ những vết thương của chàng, từng giọt chảy ra thấm vào mặt đất, và từ mỗi giọt máu đó mọc lên một cây Tulpe đỏ, tượng trưng tình yêu tuyệt đối của chàng đối với nàng. Vì vậy ở Ba Tư Tulip đỏ biểu hiệu cho tình yêu đam mê cuồng nhiệt.

Để chấm dứt bài về Tulip chúng ta hãy đọc những lời thi vị, nhân cách hóa hoa Tulip và lắng nghe tiếng nói yêu thương của loài hoa nầy:

·        Hoa Tulip xanh: trung thành muôn đời là phần của đời sống đôi ta

·        Hoa Tulip vàng: tình yêu chúng mình là thế giới huyền diệu của hạnh phúc

·        Hoa tulip đỏ: gia đình/nơi nương tựa bền vững nằm trong tình yêu của đôi ta

·        Hoa Tulip đen: hòa hợp cùng em/anh trong sự thương yêu cuồng nhiệt sâu đậm

·        Hoa Tulip trắng: tình yêu đôi ta là thế giới riêng tồn tại mãi mãi.

Đức quốc

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s